KÖK HÜCRE

Ege Üniversitesi Tip Fakültesi de by-pass olamayacak 10a yakin hastanin hasarli kalbine kök hücre nakledildi, Hacettepe Üniversitesi Tip Fakültesi de kök hücrelerden damar ve kalp kasi olusturulmaya çalisiliyor, Antalya Üniversitesi Tip Fakültesi de ise böbrek hücresi üretilmesi konusunda çalismalar sürüyor...

Sonunda tipta devrim niteligindeki klonlama Güney Korede yapildi. Ilk kez bir insan embriyonu klonlayarak bu embriyodan kök hücre elde eden Güney Koreli bilim adamlari, Alzheimer, Parkinson, multiple skleroz, felç, kan hastaliklari gibi hastaliklarin tedavisi için dört gözle beklenen kök hücre terapisine dogru da ilk adimi attilar. Amerika Birlesik Devletleride klonlama yasak oldugu için Güney Korede gerçeklestirilen çalismalarda, 242 insan yumurta hücresi üzerinde islem yapildi. Bu yumurtalardan ise 30 embriyo klonlanabildi, sadece bir tanesinden de kök hücre elde edilebildi. Seul Ulusal Üniversitesi den Prof. Dr. Woo Suk Hwang liderliginde gerçeklestirilen klonlama çalismalarina Michigan Üniversitesi den ileri hücre teknolojisi uzmani Amerika Birlesik Devletlerili Dr. Jose Cibelli de katildi. Her ne kadar tedavi amaçli bir klonlama gerçeklestirilmis olsa da bu gelismeler, her zaman oldugu gibi etik tartismalarini da gündeme getirdi.


Çalismalar nereye kadar etik?
Tüm dünya bu siralar Güney Koreli bilim adamlarinin insan embriyosundan elde ettikleri kök hücre haberiyle çalkalaniyor. Kök hücreler, özellikle de emriyolardan elde edilen kök hücreler çok degerli. Çünkü bu kök hücreler her türlü dokuya dönüsme kapasitesine sahip olduklari için beyin hastaliklari, felç, diyabet, karaciger hastaliklari, kalp-damar hastaliklari, kan hastaliklari gibi bugüne kadar tedavisi bulunamayan hastaliklarin tedavisinde büyük umut vaat ediyorlar. Kök hücreler yeni dogan bebeklerin kordon kaninda, omurilikte ve kanda bulunuyorlar.

Türkiyede de kök hücre tedavisi konusunda ciddi çalismalar yapiliyor. Klonlama konusunda ise çalismalar henüz baslamadi. Kök hücre nakli ve tedavi amaçli kök hücre çalismalari ise hemen hemen bütün büyük merkezlerde yapilmakta. Ankara, Istanbul, Izmir, Antalya, Adanada basta üniversite hastaneleri olmak üzere kemik iligi ve kan olusturan kök hücre hematopoetik kök hücre nakli yapan birimler var. Klonlama konusunda ise Türkiyedeki uzmanlar da ikiye bölünmüs durumda. Klonlamaya kesinlikle karsi çikanlardan, tedavi amaçli klonlamayi etik bulanlara kadar pek çok uzmana rastlamak mümkün. Ekibiyle birlikte, kök hücrelerle bugüne kadar pek çok çalisma yapmis olan Marmara Üniversitesi Tip Fakültesi Iç Hastaliklari Anabilim Dali Hematoloji Bilim Dali Baskani Prof. Dr. Mahmut Bayik, kök hücrelerin pek çok hastaligin tedavisinde umut isigi oldugunu belirtiyor. Ancak insan klonlama gibi islerle ugrasmadiklarini belirten Prof. Bayik, "Zaten teknik kapasitemiz de insan klonlamaya yeterli degil. Yeterli olsaydi da izin almadan yapmazdik. Ancak Türkiyede buna izin verecek bir merci yok. Bunu yapan da kaçak yapiyordur zaten. Biz, insan vücudunda bulunan kök hücrelerle çalisiyoruz. Kök hücrelerden yeni doku olusturma gibi konularda bizim de projelerimiz var. Özellikle de kalp hastaliklari ve nörolojik hastaliklar üzerinde çalisiyoruz. Çalismalarimizda etik kurallari asmamaya çok dikkat ediyoruz" diyor.

Uzmanlarin söylediklerine göre, kök hücre terapisi çaresiz hastaliklarin tedavisinde umut vaat ediyor. En etkili kök hücreler de embriyonik kök hücreler. Ancak bunlari kopyalamak, hatta bilimsel çalismalar yapmak, tedavi amaçli da olsa pek çok ülkede yasak. Üreme amaçli embriyo klonlamanin ahlaka aykiri oldugunu belirten Bayik, "Sadece tedavi amaçli embriyo klonlamanin etik oldugunu düsünüyorum. Ancak buna da karsi çikanlar var. Embriyonun gelismesine izin verilse insan olacak, ama kök hücreler tedavi amaçli alinip embriyo öldürülüyor diyorlar. Tedavi amaçli klonlamayla insan klonlama arasindaki fark çok az. Tedavi amaçli klonlamada da bir insan embriyonu klonlaniyor, ancak onun kök hücrelerini ayiklayarak bir insana dönüsmesini engelliyorsunuz. Yani embriyonu imha ediyorsunuz. Embriyonun büyümesine izin verip, daha sonra bir kadinin rahmine yerlestirseniz, insan klonlamis ve dogumuna izin vermis olursunuz" diyor.


Tedavi amaçli klonlama
Kök hücre nakillerinde, tipki organ nakillerinde oldugu gibi doku uyumu büyük sorun. Yani vücut, nakledilen kök hücreleri reddediyor. Zaten tedavi amaçli embriyo klonlama islemi de baslica bu doku uyumu sorununu ortadan kaldirmak için gerçeklestirildi. Prof. Bayik, "Örnegin felçli bir hastanin derisinden bir parça, ya da vücudundan herhangi bir hücre aliniyor. Gönüllü bir kadinin yumurtasinin çekirdegi çikariliyor, hastanin deri hücresindeki tüm genetik materyali içeren çekirdek, bu çekirdeksiz yumurtanin içine yerlestiriliyor. Tipki yumurtanin sarisini çikarip, içine baska bir top yerlestirir gibi. Bu durumda yumurta kendini döllenmis zannederek bölünmeye basliyor. Bu embriyo blastosist rahme konmadan önceki son asama safhasina gelip olgunlastiginda ise iç hücre kitlesinden kök hücreler ayiklanarak deney tüplerinde istenen dokuya, örnegin sinir hücrelerine dönüstürülerek vücuttaki hasarli bölgeye orayi tamir etmesi için yerlestirilebilir. Bu hücreler kisinin kendi kök hücreleri oldugu için de vücut bunu reddetmez. Iste bu, tedavi amaçli embriyo klonlama. Yani bir insan yapilmiyor. Ancak bütün bunlar henüz teoride mümkün. Bu konuda asilmasi gereken daha çok sorun var" diyor.

Insanin kendi vücudunda neredeyse embriyonik kök hücre kadar büyük potansiyele sahip olan, ancak vücutta gizli bulunan kök hücrelerden de söz ediyor bilim adamlari. Bunlari bulmak için de çalismalar sürüyor. Eger bulunur ve tanimlanirsa belki de embriyo klonlamaya, embriyolardan kök hücre elde etmek için ugrasmaya bile gerek kalmayacak. Türkiyede ve dünyada en çok bilinen ve kullanilan kandaki kök hücreler. Bu hücreler kemik iligi naklinde kullanilan temel hücreler. Ancak kanda dolasan kök hücrelerin sayisi düsük. Bu nedenle uzmanlar birtakim ilaçlarla kök hücrelerin kemik iliginden daha fazla kana karismasi ve kandaki kök hücre sayinin artmasi için ugrasiyorlar. "Özel makinelerle bu kök hücreler kandan toplanir. Yeterli sayida toplanabilirse, kemik iligi nakli yaparken kisinin bu kendi hücrelerini kullanabilirsiniz. Böylece reddetme de olmaz" diyor Prof. Bayik. Kök hücreler yogun olarak bir de bebeklerin göbek kordonunda var. Ancak Türkiyede bu is iyice ticarete dönüsmüs durumda. Her kösede bir kordon kani bankasi var, herkes çocugunun kordon kanini sakliyor ve insanlar bilgilendirmeden bu kök hücreler her derde deva olarak gösteriliyor. Kordon kanini saklamak elbette mantikli olabilir, ancak uzmanlara göre bu konuda daha pek çok soru isaretinin varoldugunu da insanlara söylemek sart.


Türkiyede yasal bir düzenleme yok
Marmara Üniversitesi Tip Fakültesi Hematoloji Bilim Dali Ögretim Üyesi Yard. Doç. Dr. Mustafa Çetiner, bir zamanlar tüp bebek yöntemleriyle ilgili de etik tartismalarin gündemde oldugunu, ancak zamanla bunun pek çok çiftin yararina oldugunun anlasildigina dikkat çekiyor. Çetiner, "Kemik iliginde yapilan kök hücrelerin kemik, kikirdak, yag dokusu, kas, karaciger ve düz kas hücrelerine dönüsebildigi kanitlandi. Ayrica bu kök hücreleri laboratuar kosullarinda üretmek de hiç zor degil. Ülkemizde birçok laboratuar bu konuyla yakindan ilgileniyor. Örnegin kalp krizi geçiren birinin hasarli kalp kasi, kök hücre ile onarilabilecek gibi görünüyor. Organ hasarinin onarilmasi da sadece kalp ile sinirli da degil" diyor. Kök hücre konusunda Türkiyede de ciddi çalismalarin yapildigini belirten Çetiner, bu çalismalarin görmezden gelinip, desteklenmemesinden dolayi üzgün. "Biz, kendi degerlerimizin farkinda olamazsak, kim bu degerlere sahip çikacak, bu ülke nasil çagdas bir düzeye erisecek? Insan bilmek istiyor" diyor Dr. Çetiner.

Kök hücre elde etmek için klonlanan embriyo, daha sonra imha edildigi için bu islem ahlaki nedenlerle Amerika Birlesik Devletleride yasak. Bu yasaga ragmen klonlama islemi yapanlara Amerika Birlesik Devletleride, hapis ve 1 milyon dolara kadar para cezasi veriliyor. Özellikle de Baskan George W. Bush, "emriyonun da bir birey sayildigini" ileri sürerek tedavi amaçli da olsa klonlamaya karsi çikiyor. Türkiyede ise klonlamayla ya da kök hücre çalismalariyla ilgili herhangi bir yasa, ya da yasal bir mevzuat yok. Dolayisiyla klonlamak ya da klonlamamak, embriyolari imha etmek ya da etmemek, insan hücrelerini gelisigüzel kullanmak ya da kullanmamak her uzmanin kendi ahlak anlayisina kalmis durumda.