TÜRKÇENIN SES ÖZELLİKLERİ

Türk alfabesindeki harfler, gösterdikleri seslerin agizdan çikisina göre "ünlü" (sesli) ,"ünsüz" (sessiz) diye ikiye ayrilir.

ÜNLÜ HARFLER

1. Türkçede 8 ünlü harf vardir: "a, e, i, i, o, ö, u, ü"
Bunlar agizdan çikis durumlarina göre,

a) Kalin-ince ünlü: Ünlü,dil agizda geriye dogru çekilerek çikmissa kalin ünlü adini alir.Bunlar "a, i, o, u" ünlüleridir.

Ünlü, dil agizda öne dogru bir durum alarak çikmissa ince ünlü adini alir. Bunlar "e, i, ö, ü" ünlüleridir.

b) Düz-yuvarlak ünlü: Ünlü,agizdan çikarken dudaklar düz durumdaysa düz ünlü adini alir. Bunlar "a, e, i, i" ünlüleridir.

Ünlü, agizdan çikarken yuvarlak bir durum aliyorsa yuvarlak ünlü adini alir. Bunlar "o, ö,u, ü" ünlüleridir.


c) Genis-dar ünlü: Ünlü,agizdan çikarken çene açiksa ünlüler genis ünlü adini alir. Bunlar "a, e, o, ö" ünlüleridir.

Ünlü agizdan çikarken çene daha az açiliyorsa ünlüler dar ünlü diye adlandirilir. Bunlar "i, i, u, ü" ünlüleridir.

Türkçeyi diger dillerden ayiran özelliklerin basinda ses uyumlari gelir. Türkçede dört çesit ses uyumu vardir:

1- BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU (Kalinlik-incelik, artlik-önlük uyumu)

Sözcükteki tüm ünlülerin kalinlik ve incelik bakimindan gösterdigi uyumdur.

* Bir sözcügün ilk ünlüsü kalinsa öteki ünlüleri kalin, ilk ünlüsü ince ise sonrakiler de ince olur.
Anlayisinizdan, soyunuz; sevgisiyle, güzelliginizden.

* Büyük ünlü uyumu yalnizca Türkçe sözcükler için geçerlidir. Kimi kuraldisi durumlari da vardir.
anne (ana) , kardes (karindas), elma (alma), helva (halva) ... sözcükleri Türkçedir. Bu durum, bu sözcüklerin incelmesinden kaynaklanir.

* Tek heceli sözcüklerde bu uyum aranmaz. (tok,gel,bak ...)
* Yabanci sözcükler bu uyuma uymaz.
çiroz, telefon, edebiyat, sosyoloji,televizyon,aferin ,meydan,kiyafet ...

*Bilesik sözcüklerde çogunlukla bu uyum aranmaz.
yapivermek, gecekondu, ilkokul,açikgöz,külbasti ...

Eklerde Büyük Ünlü Uyumu

Ekler eklendikleri sözcüklerin ünlülerine göre uyum saglar.
Eklerin inceligi ve kalinligi köke göre degisir,incelir,kalinlasir.

Örn: defter-ler, kapi-lar, sira-lar

NOT:
* Türkçe olmayan sözcüklere gelen ekler, son ünlüye göre uyum gösterirler.
Örn: Kalem-ler, cüzdan-lar,kitap-lik,kalem-lik ...

* Kimi ekler,büyük ünlü uyumuna uymaz.

-yor : isti-yor (iste-yor degil) Ulama eki alir.
oturu-yor, ari-yor ...
-leyin: sabah-leyin (sabah-layin degil)
-ki: aksam-ki (aksam-ki degil)
bazi sözcüklerde yuvarlaklasir dünkü,öbürkü
-gil: Hasangil (Hasan-gil degil)
-ken: uyurken (uyur-kan degil)
-imtrak: yesilimtrak yesil-imtrak degil) Bu ekin yalniz i ünlüleri degisir. Mor-umtrak
-des: kardes (kar-das degil)



2- KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU (Düzlük-yuvarlaklik uyumu)

Ünsüzlerin düzlük-yuvarlaklik,darlik-genislik bakimindan uyumudur.

* Düz ünlülerden sonra düz ünlüler gelir.
kapici,pencere,siralamak
* Yuvarlak ünsüzlerden sonra düz-genis,dar-yuvarlak gelir.
övünç,borazan,çopur
* Türkçede o,ö sesleri sadece ilk hecelerde bulunur.
* -yor eki,uyumu bozar,-yor' dan sonra gelen ekler bu eke uyar.
duru-yor-du ,ötü-yor-du, geli-yor-du


3- ÜNSÜZ UYUMU

Türkçe kelimelerde tonlu (sedali) ünsüzler (b, c, d, g, g, j, l, m, n, r, v, y, z) tonlu ünsüzlerle; tonsuz (sedasiz) ünsüzler (ç, f, h, k, p, s, s, t) tonsuz ünsüzlerle yan yana gelebilir. Buna ünsüz uyumu veya ünsüz benzesmesi denir. Örnek: as-çi, at-ki, is-çi, tas-tan, Türk-çe.


4- ÜNLÜ - ÜNSÜZ UYUMU

1- Türkçe kelimelerde kalin ünsüzlerinin kalin ünlülerle (a, i, o, u); ince ünsüzlerinin ince ünlülerle (e, i, ö, ü) ayni hecede bulunmasindan ortaya çikan bir uyumdur. Yani, a, i, o, u ünlüleri g, k, l ünsüzleriyle; e, i, ö, ü ünlüleri g, k, l ünsüzleriyle ayni hecede bulunmazlar. Bozgun, kuzgun, kapi, kiragi, tatli; görüntü, gezi, güneslik kelimelerinin söylenisine dikkat edilirse g, g, k, l seslerinin buradaki örneklerde ayni sesler olmadigi sezilebilir.

2- Türkçede o, ö ünlüleri (-yor eki disinda) sadece ilk hecede bulunur. Ilk hece disinda o, ö sesleri olan kelimeler yabanci asillidir: balkon, biyografi, fizyoloji, konsol, konsültasyon, monitör, otomobil, profesör, traktör.

3- Türkçede uzun ünlü yoktur. Içinde uzun ünlü bulunan kelimeler yabanci asillidir: câhil, mâvi, millî, nâhos, perîsân, sâir, târîh, vazîfe.
Bazi ses olaylariyla ortaya çikan â < aga, âbi < agabey, pekî < pek iyi, ile vârolmak, yârin kelimeleri istisnadir.

4- Ince a ve ince l sesleri yoktur: harften, hakikate, saati, sihhatli, sefkâtini; alkollü, hâlâ, hayâl, normalde, plân. Örneklere dikkat edilirse kelimelere getirilen eklerin ünlü uyumuna uymadigi görülür.

5- Arapçadaki ayin ve hemze sesleri, Türkçede olmadigi için bunlar söylenmez, düsürülür. Bu seslerden önce ünlü olmasi durumunda ünlü, uzun okunur: bazen, mana, memur, sair,tesir, yâni. Arapçadan alinan kelimelerdeki ayin ve hemze kesme isaretiyle gösterilir. Ancak anlam karisikligi olmayacak kelimelerde bunlarin kesmeyle yazilmasindan -son zamanlarda- vazgeçilmistir: san?at, ma?nâ, meb?ûs, me?mûr, nes?e, te?sîr, te?sîs > sanat, mana, mebus, memur, nese, tesir, tesis.

6- Dilimizde iki ünlü yan yana gelmedigi için ünlüyle biten kelimeler, ünlüyle baslayan ekler aldigi zaman araya y koruyucu ünsüzü girer: iki - y - e, soru - y - u, bekle - y - en, söyle - y ?ecek.
Yan yana iki ünlünün bulundugu kelimeler alinmadir: aile, ait, fail, fiil, muamele, sair, siir, reis vb. gibi.

7- Türkçe bir hecede ancak bir ünlü bulunur. Ayni hecede iki ünlünün bulundugu kelimeler alinmadir: kau-çuk, kua-för, koo-peratif, sua-re.

8- Kelime kökünde ikiz ünsüz (sedde) yan yana bulunmaz: dikkat, himmet, sedde, bakkal, dükkan, millet, tesekkür.
Anne (<ana), belli, bellemek, elli (<elig) kelimeleri istisnadir.

9- Kelime kökünde ikiden fazla ünsüz yan yana gelmez: Elektrik, kontrol, quartz, sfenks, strateji, thyssen...gibi kelimeler bati kaynakli dillerden alinmadir. Türkçe, sertlik gibi örneklerde yan yana gelen üç ünsüzden ikisinin kelime köküne, üçüncüsünün eke ait olduguna dikkat ediniz.

10- Türkçe heceler ve kelimeler iki ünsüzle baslamaz: blok, bravo, grup, klâsik, kral, kontrat, spor, stop, stres, plâj, program, tren,...gibi kelimeler, baska dillerden alinmadir. Agizlarda bu iki ünsüz arasinda bir ünlü türetilir: kiral, sipor, tiren,...

11- Türkçede kelime basinda c, g, l, m, n, ñ, r, z sesleri bulunmaz. Çocuk dili kelimeleriyle (cici, mama, meme, ninni,...) nine ve ne ile ne?denyapilan kelimeler (nasil (<ne asil), ne, neden, nere, nereden, nereye, nice, niçin, nine, nitelik kelimeleri istisna olusturur.
Alinma kelimelere örnekler: cam, can, cehennem, lâf, limonata, lira, makine, marul, metal, naylon, nohut, numara, reçel, romantik, rol, vakum, vaziyet, vazo, zaman, zarar, zor, zeytin.

12- Türkçe kelimelerin sonunda b, c, d, g ünsüzleri bulunmaz. Alinti kelimelerdeki bu sesler sert karsiliklari olan p, ç, t, k ünsüzlerine çevrilir: Ahenk (< âheng), fert (< ferd), ihraç (< ihrâc), kitap (< kitâb), kalp (<kalb), levent (< levend).
Kelimenin ünlüyle baslayan bir ek almasi hâlinde sert ünsüzler yumusayarak eski sekline döner: ihtiyâc > ihtiyaç > ihtiyaci; mektûb > mektup > mektuba, reng > renk > rengi gibi.
Ad, sac, od, öd gibi kelimeler istisnadir.

13- Türkçede f, h, j, v sesleri bulunmaz: Fal, film, filiz, fizik; hakikat, hamur, havlu, jeton, jüri, pijama, plâj; vicdan, vida gibi kelimeler alinmadir. Yabanci dillerden alinan kelimelerde görülen j sesi halk agzinda c olarak söylenir. Türkçe kelimelerdeki v sesi, ya b?den, ya g/g?dan degismistir ya da vur- örneginde oldugu gibi türemistir: öfke (<öbke), yufka (< yubka);dahi (< taki), han (< kan), hatun (< katun), hani (< kani); ev (< eb), var- (< bar-), ver- (< bir) döv- (< dög-) vur- (<ur-), ev (< eb).

14- Hece ve kelime sonunda, asagidaki ünsüz çiftleri disinda ünsüz gruplari bulunmaz:
-lç, -lk, -lp, -lt: ölç; ilk, kalk; alp, kulp; alt, bunalt, salt.
-nç, -nk, -nt: dinç, genç, gülünç, sevinç; denk; ant, kunt.
-rç, -rk, -rp, -rs, -rt: sürç, burç; bark, görk, Türk; sarp, serp; sars, pars, ters;art, kart, kurt, ört, yirt, yurt,yogurt.
-st: ast, üst.
Ask, ars, çift, disk, felç, film, fötr, harf, lüks, misk, modernizm, popülizm, risk, sevk, tolerans gibi kelimeler, Türkçenin bu ses özelligine uymayan alinma kelimelerdir.
Arapçadan ve bati dillerinden alinan kelimelerden bu ses özelligine uymayanlar, araya bir ünlü getirilmek suretiyle Türkçeye uydurulmustur. Bunlara ünlüyle baslayan bir ek veya kelime gelirse türetilen ünlüler düser: akil (< akl) - akli, fikir (<fikr) - fikre, ömür (<ömr) - ömrü, seyir (<seyr) - seyret-, sükür (< sükr) - sükretmek; film (< film), lüküs (< lüks), moderin (< modern).

15- I ünlüsü Türkçeye özgüdür. Bati dillerinin pek çogunda, Arapçada ve Farsçada i yoktur: Çikis, ilik, sicak, yildirim, yildiz gibi kelimeler Türkçedir.

16- Tabiat taklidi kelimeler için ses özellikleri açisindan herhangi bir sinirlama yoktur. Bunlar hangi sesle baslarsa baslasin, içinde hangi ses bulunursa bulunsun Türkçe kabul edilir: dank, fis fis, fingirti, fiskos, fokurtu, hisirti, hoppala, horultu, lak lak, likir likir, melemek, miyavlamak, oh, öf, püf, püfür püfür, rap rap, siril siril, vidi vidi, vizir vizir, ziril ziril, zonklamak.

17- Çocuk dili kelimelerinde de ses özellikleri aranmaz: baba, bibi, cici, dede, lala, kaka, nene, mama, meme,...
Türkçeye, diger dillerden giren kelimelerin pek çogu bu ses özelliklerinden birine veya birkaçina uymaz. Dolayisiyla Türkçenin ses özelliklerini bilenler, sözlüge bakmadan kelimenin Türkçe olup olmadigini (tesadüfen uyanlar disinda) kolaylikla anlayabilirler. Asagidaki kelimeler, karsilarinda siralanan sebeplerden dolayi Türkçe degildir:

Vilâyet :
1. Ünlü uyumu yok.
2. â uzun ünlüsü var.
3. v sesi var.

Monitör :
1. Basta m sesi var.
2. Ünlü uyumu yok.
3. Ilk heceden sonra ö sesi gelmistir.

Heyecân:
1. h sesi var.
2. Ünlü uyumu yok.
3. Uzun ünlü var.

Mürâcaat :
1. Ünlü uyumu yok.
2. Basta m sesi var.
3. Iki ünlü yan yana gelmistir.
4. Uzun ünlü var.

Tesekkür :
1. Düzlük - yuvarlaklik uyumu yok.
2. Ikiz ünsüz var.