SICAKLIK
Günes Isinlarinin Atmosferde Dagilisi
Yeryüzünün isinmasinda ana enerji kaynagi Günes?tir. Dünya, Günes?in uzaya yaydigi enerjinin ancak iki milyonda birini alir. Günes?ten gelen bu enerji günes sabitesi (solar constant) ile belirlenir. Atmosferin üst sinirinda 1 cm2?ye 1 dakikada gelen kalori miktarina günes sabitesi (solar constant) denir.
Atmosferin etkisiyle, Günes?ten gelen isinlarin tamami yere ulasmaz. Atmosfer günes isinlarini çesitli oranlarda tutar ve dagitir. Bu nedenle yeryüzü Günes?ten gelen isinlardan çok atmosfer tarafindan tutulan isinlarla isinir.
Sicaklik Etmenleri
Atmosferin isinmasi çesitli etmenlerin etkisi altindadir.
- Günes Isinlarinin Yeryüzüne Degme Açisi:
Belirli bir yüzeye dik ve yatik gelen isinlarin getirdikleri enerji miktarlari arasinda belirgin bir fark vardir.
Çünkü bir isin demeti dik geldiginde daha dar bir yüzeyi aydinlatirken, ayni isin demeti yatik geldiginde daha genis bir yüzeyi aydinlatir.
Ancak isinlarin yere degme açisi daraldigi için etkisi azalir. Bu nedenle Günes isinlarinin yere degme açisi büyüdükçe yeryüzünü isitma gücü de artar.
Günes isinlarinin yeryüzüne degme açisini etkileyen etmenler sunlardir:
- Dünya?nin Sekli: Dünya?nin küreselliginin bir sonucu olarak, Ekvator?dan kutuplara dogru günes isinlarinin yere degme açisi küçülür. Buna bagli olarak her iki yarim kürede Ekvator?dan kutuplara dogru sicaklik azalir. Bu durum enlemin sicaklik üzerindeki etkisini gösterir.
- Dünya?nin Eksen Egikligi ve Yillik Hareketi: Dünya?nin eksen egikligi nedeni ile Günes çevresindeki dönüsü (yillik hareket) sirasinda günes isinlarinin yere degme açisi degisir. Yeryüzündeki bir noktanin günes isinlarini yil içinde farkli açilarla almasi isinma farkliliklarina neden olur.
- Dünya?nin Günlük Hareketi: Dünya?nin günlük hareketi nedeniyle günes isinlarinin bir noktaya degme açisi sabahtan ögleye kadar artar. Ögleden aksama kadar ise azalir. Günün en yüksek sicakligi, isinlarin en büyük açi ile geldigi ögle saati degil, depolanan enerjinin en fazla oldugu 13.00 ? 14.00 saatleri arasi ölçülür. Çünkü ögleye kadar yerde biriken enerji, isinlarin gelme açisinin daralmasiyla birlikte isima ile atmosfere iletilir. Isima gece boyu devam eder, yer sogur. Günes?in dogus saatinde isima sona erer ve yerde enerji depolamaya baslar. Isimanin sona erdigi anda günün en düsük sicakligi yasanir.
Isima
Yeryüzü kazandigi enerjinin bir bölümünü atmosfere geri verir. Buna yer isimasi denir. Günes isinlarinin yeryüzüne ulasamadigi saatlerde (gece) ve günes isinlarinin yere degme açilarinin küçüldügü aylarda yer isimasi artar. Ayrica, zeminin yapisi da yer isimasi üzerinde etkilidir. Örnegin yeryüzünün bitki ile kapli alanlarinda yer isimasi az ve yavasken çilak arazilerde isi kaybi daha hizli ve fazla olur.
Genis bir bölgeye düsen birbirine paralel isinlarin yere düsme açilari, yamaç egimine ve baki durumuna (Günes?e dönüklüge) göre degisir. Bu durum yerel isinma farklarina yol açar. Kuzey Yarim Küre?de güney yamaçlar, Güney Yarim Küre?de ise kuzey yamaçlar günes isinlarini yil boyunca daha büyük açi ile aldigindan daha sicak olur.
Ekvator çevresinde bakinin etkisi tüm yamaçlarda görülür.
Bakinin Etkisi
Günese dönük olan egimli yamaçlarda;
- Sicaklik daha yüksektir.
- Güneslenme süresi daha uzundur.
- Karlarin yerde kalma süresi daha kisadir.
- Kalici karlarin baslama yüksekligi daha fazladir.
- Tarim ürünlerinin olgunlasma süresi daha kisadir.
- Ormanlarin yükselti siniri daha fazladir.
Deniz seviyesinden yükseldikçe atmosferin yogunlugunun ve içindeki su buharinin azalmasi ile troposferin daha çok yerden yansiyan isinlarla isinmasi nedeniyle sicaklik, her 100 m?de yaklasik 0,5°C azalir. Bu nedenle enlemi ayni olan iki farkli noktadan daha yüksekte olan, digerine göre her zaman daha soguk olur. Örnegin deniz seviyesinden 155 m yükseklikteki Bursa?da sicaklik 25°C iken ayni enlemde bulunmasina karsin 2543 m yükseklikteki Uludag?da sicakligin 12°C olmasi yükseltinin sicakliga etkisini gösterir.
Yeryüzünde sicakligin enleme bagli dagilisini gösteren haritalar çizilirken yükseltinin sicaklik üzerindeki etkisini ortadan kaldirmak için indirgenmis sicaklik degerleri kullanilir.
Bir yerin yükseltisinin sifir (0 m) kabul edilerek hesaplanan sicakligina indirgenmis sicaklik denir.
Bir yerin indirgenmis sicakligini hesaplamak için yükseltiden kaynaklanan sicaklik farki hesaplanir.
Bu fark o yerin gerçek sicakligina eklenir.
Örnek :
900 m yükseklikteki Ankara?da Ocak ayi ortalama sicakligi ?2 °C?dir. Ankara?nin deniz seviyesine indirgenmis sicakligi kaç °C dir?
Çözüm :
100 m?de sicaklik 0,5°C azalirsa
900 m?de X°C azalir.
X=900 x 0,5 / 100 = 4,5 °C?dir.
Indirgenmis Sicaklik = Gerçek Sicaklik + Sicaklik Farki
Indirgenmis Sicaklik = -2 +4,5
Indirgenmis Sicaklik = 2,5°C?dir.
Karalar denizlere göre daha çok ve çabuk isinip, sogurlar. Bu nedenle, karalarin daha fazla yer kapladigi Kuzey Yarim Küre?nin yillik ortalama sicakligi Güney Yarim Küre?den daha fazladir.
Ayrica her iki yarim kürede kara ve denizlerin dagilisindaki farklilik termik ekvatorun yer ekvatorundan sapmasina neden olmustur.
Termik Ekvator: Meridyenlerin en sicak noktalarini birlestiren egriye termik ekvator denir.
Atmosferdeki nem;
- Günesten gelen ve yeryüzünden yansiyan isinlari emerek tutar.
- Yeryüzünün asiri isinip sogumasini önler.
- Isinip sogumanin yavas ve dengeli olmasini saglar. Bu nedenle nemli bölgelerde günlük ve sicaklik farklari daha azdir.
Enlemin etkisine bagli olarak, ekvatoral bölgeden gelen akintilar sicak su, kutup bölgelerinden gelen akintilar ise soguk su tasirlar.
Sicak su akintilari geçtikleri kiyilarda sicakligi yükseltici, soguk su akintilari ise sicakligi düsürücü etki yapar.
Rüzgarlar geldikleri yerlerin özelliklerine göre, estikleri bölgelerin sicakligini yükseltici ya da düsürücü etki yapar. Bu durum enlemin sicaklik üzerindeki etkisini gösterir. Örnegin Kuzey Yarim Küre?de yer alan Türkiye?de kuzeyden esen rüzgarlar sicakligi düsürücü güneyden esen rüzgarlar sicakligi artirici etki yapar.
Karalari olusturan tas ve topraklarin fiziksel özellikleri (rengi, parlakligi, gözenekligi gibi özellikleri) yeryüzünde isinma farkliliklarina neden olur. Ayrica zeminin bitki örtüsü ile kapli olup olmamasi, bitki örtüsünün yogunlugu, kar ya da toprak örtüsünün bulunup bulunmamasi sicaklik dagilisi üzerinde etkilidir.
Bu nedenle tas ve topraklarin isinip soguma süreleri farklilik gösterir.
Örnegin açik renkli ve gevsek yapiya sahip kumsallarda isinma ve soguma çabuk gerçeklesir.
Sicaklik Kusaklari
Matematik iklim kusaklarinin sicaklik etmenlerinin etkisi ile degisiklige ugramasi sonucu belirlenmistir. Kara ve denizlerin dagilisi bu belirlemede temel etkendir.
Kuzey Yarim Küre?de karalarin daha genis yer kaplamasi, yaz sürelerinin daha uzun olmasi, sicak su akintilarinin daha etkili olmasi ve Güney Yarim Küre?de buzullarla kapli, genis Antartika Kitasi?nin bulunmasi nedeniyle sicak ve iliman kusak Kuzey Yarim Küre?de, soguk kusak ise Güney Yarim Küre?de daha genistir.
Matematik Iklim Kusaklari: Dünya?nin eksen egikligine göre belirlendigi için, sinirlari dönenceler ve kutup daireleridir.
Sicak Kusaklarin Özellikleri
Matematik Kusaklarinin Özellikleri
Matematik kusaklarinin yer yer degisime ugramasi sonucu olusmus ve ana çizgileri ile Ekvator? a paralel uzanan sicaklik kusaklari sunlardir:
Sicak Kusak:
Sicak kusakta bulunan yerlerde,
- Günes isinlari yil boyunca dik ya da dike yakin açi ile gelmektedir. Dönenceler arasindaki yerlere günes isinlari yilda iki kez (yerel saat 12.00?de) dik açi ile gelir.
- Günlük ve aylik sicaklik farklari çok azdir. Ancak 30° enlemlerinde gece-gündüz arasindaki sicaklik farki çok fazladir.
- Aylik ve yillik sicaklik ortalamalari 20 °C?nin üzerindedir.
- Gece ? gündüz süreleri yil boyunca birbirine yakindir.
- Alçak yerlerde, yüksek sicaklik yasami olumsuz yönde etkiler. Bu nedenle yasmaya ve yerlesmeye en elverisli yerler yükseklerdedir.
Iliman Kusak:
Iliman kusakta bulunan yerlerde,
- Günes isinlari hiçbir zaman dik açi ile gelmez.
- Günlük ve aylik sicaklik farklari belirgindir.
- Yillik sicaklik ortalamasi 20 °C?den azdir.
- Gece ? gündüz süreleri arasindaki zaman farki artmistir.
- Dört mevsim belirgin olarak yasanir.
Soguk Kusak:
Soguk kusakta bulunan yerlerde,
- Yillik sicaklik ortalamasi 10 °C?nin altindadir.
- Gece ? gündüz sureleri arasindaki zaman farki çok fazla olabilir.
- Gece ve gündüzlerin sureleri arasindaki zaman farki çok fazla olabilir.
- Gece ve gündüzlerin suresi 24 saatten uzundur.
- Günes isinlarinin gelme açisi küçüktür.
- Kutup noktalari, günes isinlarini yil boyunca en fazla 23°27? lik açiyla alir.
Sicakliklarin Gösterimi
Yeryüzünde ölçülen sicakliklarin dagilisi izotermlerle haritalarda gösterilir.
Ayni sicakliktaki noktalari birlestiren egrilere izoterm (es sicaklik) egrisi denir.
Izoterm (es sicaklik) egrileri karasalligin ve sicak su akintilarinin etkisiyle enlemlerden sapma gösterir.
Izoterm haritalari ve yer sekillerinin sicaklik üzerindeki etkisini gösterebilmek için gerçek sicakliklar, enlem etkisini gösterebilmek için indirgenmis sicakliklar kullanilarak çizilir ve bu bilgi haritalarda belirtilir.
Dünya?da ve Türkiye?de Sicakligin Dagilisi
Sicakligin yeryüzündeki cografi dagilisini ve bu dagilisin nedenlerini yillik ortalama izoterm haritalari yardimiyla incelemek mümkündür. Aylik ortalama izoterm haritalari ise sicakligin aylar arasindaki degisimi hakkinda bilgi verir.
Dünya'da Sicakligin Dagilisi
- Dünya Ocak Ayi Sicaklik Dagilisi
- Kuzey Yarim Küre?de Ocak Ayi Sicaklik Dagilisi
Ocak ayi kis mevsimine rastlar.
En düsük sicakliklar Kuzeydogu Sibirya ve Kanada?da görülür. Buralardaki sicaklik degerleri yil boyunca -20°C?nin altindadir.
Yüksek sicakliklar Ekvator ile Yengeç Dönencesi arasinda, denizler üzerinde görülür.
Izoterm egrileri karalar üzerinde güneye, denizler üzerinde kuzeye dogru sapma gösterir. Bu durum, karalarin denizlerden daha soguk oldugunun kanitidir.
- Güney Yarim Küre?de Ocak Ayi Sicaklik Dagilisi
Ocak ayi yaz mevsimine rastlar.
En soguk yer Güney Kutbu?dur.
En yüksek sicakliklar Güney Afrika?da Kalahari Çölü?nde, Güney Amerika?da Patagonya Çölü?nde ve Kuzey Avustralya?da görülür.
Izoterm egrileri karalar üzerinde güneye, denizler üzerinde kuzeye dogru sapma gösterir.
50 ? 60° güney enlemleri arasinda karalarin az yer kaplamasi nedeniyle izotermler oldukça düzgün uzanir.
Sonuçlar
- Kuzey Yarim Küre?de izotermlerin gidisi enlemlere uyum saglamaz. Çünkü bu yarim kürede karalar genis yer kaplar.
- Güney Yarim Küre?de izotermlerin gidisi daha düzenlidir. Çünkü bu yarim kürede karalar daha az yer kaplar.
- Her iki yarim kürede okyanus akintilari, izotermlerin enlemlerden sapmasina neden olur.
- Dünya Temmuz Ayi Sicaklik Dagilisi
- Kuzey Yarim Küre?de Temmuz Ayi Sicaklik Dagilisi
Temmuz ayi yaz mevsimine rastlar.
Sicaklik degerleri yüksektir. Çünkü karalar bu yarim kürede genis yer kaplar.
En sicak yerler, 15. ve 40. paraleller arasindaki karalar üzerindedir.
Izoterm egrileri karalar üzerinde kuzeye, denizler üzerinde güneye dogru sapma gösterir.
0 °C izoterm egrisi, Grönland?in kuzeyi ve kutup çevresinden geçer.
- Güney Yarim Küre?de Temmuz Ayi Sicaklik Dagilisi
Temmuz ayi kis mevsimine rastlar.
Antartika Kitasi -10°C izoterm egrisi ile çevrelenmistir.
50° - 60° enlemleri arasindan geçen 0°C izoterm egrisi oldukça düzgün uzanislidir.
Izoterm egrileri, karalar üzerinde Ekvator?a, denizler üzerinde güneye dogru sapma gçsterir.
Sonuçlar
- Kuzey Yarim Küre?de izotermlerin gidisi enlemlere uyum saglamaz. Çünkü bu yarim kürede karalar genis yer kaplar.
- Güney Yarim Küre?de izotermlerin gidisi daha düzenlidir. Çünkü bu yarim kürede karalar daha az yer kaplar.
- Okyanus akintilari, izotermlerin enlemlerden sapmasina neden olur.
- Dünya Yillik Ortalama Sicaklik Dagilisi
Sicaklik Ekvator?dan kutuplara dogru azalir.
En düsük sicakliklar kutup bölgelerindeki karalar üzerindedir.
Alçak enlemlerde karalar denizlerden, yüksek enlemlerde denizler karalardan daha sicaktir.
0° - 45° Kuzey enlemleri arasinda sicaklik degerleri, karalarin genis yer kaplamasi nedeniyle Güney Yarim Küre?ye göre yüksektir. 45° Güney enleminden sonra Güney Yarim Küre, Kuzey Yarim Küre?den daha sicaktir.
Termik ekvator, Avustralya çevresi disinda Güney Yarim Küre?ye inmez. Çünkü bu yarim kürede soguk su akintilari daha etkilidir.
Kuzey Yarim Küre?de iliman kusak okyanuslarinin dogu kiyilari bati kiyilarindan daha sicaktir.
Dünya Yillik Sicaklik Farki
En düsük sicaklik farki enlemin etkisine bagli olarak Ekvator çevresinde görülür.
En yüksek sicaklik farki 65°C ile Sibirya?da görülür.
Kanada?nin kuzeyinde ise 45°C?ye ulasan sicaklik farkina rastlanir.
Ayni enlemlerde bulunmalarina karsi Sibirya?da yillik sicaklik farki Kanada?dakinden daha yüksektir. Çünkü Sibirya?da karasalligin etkisi daha belirgindir.
Iliman kusak okyanuslarin bati kiyilarinda sicaklik farklari soguk su akintilarinin etkisiyle daha yüksektir.
UYARI: En sicak ay ile en soguk ay arasindaki sicaklik farkina yillik sicaklik farki denir. Bu farklar dönenceler çevresinde, karasal bölgelerde en fazladir. Ekvator çevresinde ve denizel etkilere açik yerlerde ise sicaklik farklari azalir.
Türkiye?de Sicakligin Dagilisi
- Türkiye Ocak Ayi Sicaklik Dagilisi
En düsük sicakliklar, enlem ve karasallik nedeniyle Kuzeydogu Anadolu?da Erzurum ? Kars Bölümünde görülür.
En yüksek sicakliklar, enlem ve denizellik nedeniyle Akdeniz kiyilarinda görülür.
Kiyi kesimlerinde denizellik nedeniyle sicaklik 0°C?nin üstündedir.
Iç kisimlarda karasallik nedeniyle sicaklik düsüktür. Buna bagli olarak kiyi bölgeler ile iç bölgeler arasindaki sicaklik farki artmistir.
- Türkiye Temmuz Ayi Sicaklik Dagilisi
En yüksek sicakliklar enlem etkisi ve nem azligi nedeniyle Güneydogu Anadolu?da görülür.
Enlem etkisi nedeniyle güneyden kuzeye dogru sicaklik azalir.
Kiyi bölgeler ile iç bölgeler arasindaki sicaklik farki Ocak ayina oranla azalmistir.
Türkiye Yillik Ortalama Sicaklik Dagilisi
- Izoterm egrileri genellikle bati-dogu uzanislidir.
- En düsük sicakliklar Kuzeydogu Anadolu?da görülür. Nedenleri:
- Bölgenin kuzeyde yer almasi nedeniyle soguk enlemlere yakin olmasi
- Bölgenin deniz etkisine kapali olmasi nedeniyle karasalligin belirginlesmesi.
- En yüksek sicakliklar, Güneydogu Anadolu?da görülür. Nedenleri :
- Bölgenin güneyde yer almasi nedeniyle sicak enlemlere yakin olmasi.
- Bölgenin deniz etkisine kapali olmasi nedeniyle karasalligin belirginlesmesi
- Bölgenin sicak ve kuru çöl rüzgarlarina açik olmasi
Türkiye Yillik Sicaklik Farki
Nemlilik etkisiyle en düsük sicaklik farklari Karadeniz Bölgesi kiyi kesimlerindedir.
Karasalligin etkisiyle, kiyilardan uzaklastikça sicaklik farklari artar.
En yüksek sicaklik farki Dogu Anadolu?da, Erzurum ? Kars Platosu?ndadir.
UYARI: Sicaklik farklarinin 15°C nin üstünde olmasi, Türkiye?nin matematik konumu ile ilgilidir.