SES BILGISI

	DÜZ			YUVARLAK
	GENIS	DAR		GENIS	DAR
KALIN	A	I	O		U
INCE	E	I	Ö		Ü

Büyük Ünlü Uyumu:

Sözcügün ünlüleri arasindaki kalinlik incelik uyumudur. Ilk hecedeki ünlü kalinsa diger ünlüler de kalin,inceyse digerleri de ince olur.

Ör: Çocuklar, beklemisler?Karisik gelmisse BÜU?ya uymaz.Ör:Insan, kalem,kitap...

 

?Aslen Türkçe olduklari halde sonradan ugradiklari ses degisikligi nedeniyle BÜU?ya uymayan kelimeler de vardir.Ör:Kardes (kardas), elma (alma), anne (ana)?

?Türkçede bazi ekler BÜU?yu bozar:

?-ken        : bakarken

?-ki          : aksamki

?-leyin     : sabahleyin

?-gil         : dayimgil

?-imtirak  :sarimtirak

?-das         :meslektas

?-yor         :bekliyor

?Türkçede ilk heceden sonra o, ö ünlüleri bulunmaz.-yor eki hariç.

?Yabanci sözcüklerde, birlesik kelimelerde ve tek hecelilerde BÜU aranmaz: ilkbahar, petrol, tek?

? BÜU?ya uymayan kelimelere gelen ekler kelimenin son hecesindeki sese uyar:insanin?

Küçük Ünlü Uyumu:

Kelimenin ünlüleri arasindaki düzlük-yuvarlaklik uyumudur. Buna göre:

?Ilk ünlü düzse (A,E,I,I ) digerleri de düz,

?Ilk ünlü yuvarlaksa (O,Ö,U,Ü)  sonraki                                      

                           ? ya düz genis          (A,E)

                           ?ya da dar yuvarlak (U,Ü) olarak gelir. Baska bir ifadeyle:

?Balikesir?       ?   ?Balikesir?

?Koyun ölür?   ?  ?Tavuk güler??

ÖR: bekledim, kömürlük, gövdesi, umursamaz, tarafsizlik, yorgunluktan

?KÜU kelimenin tamaminda degil, komsu iki hece arasinda aranir: yumurtaci, yuvarlaklik, görebilmisti?

? Yabanci sözcüklerde, birlesik kelimelerde ve tek hecelilerde KÜU aranmaz.

 

?-yor eki KÜU?yu devamli bozar:olmuyor.

­

?Aslen Türkçe oldugu halde KÜU?ya uymayan kelimeler de vardir:Tavuk, kabuk, kavun, yamuk, çamur?Bunlarda ?b,m,v? dudak ünsüzlerinin yuvarlaklastirici etkisi vardir.

?BÜU?ya uymayan kelimeler KÜU?ya uysa bile uymaz sayilir:Kalem,insanlik,

 

          ÜNSÜZLER:

	SERT		YUMUSAK
SÜREKLI	F, H, S, S	G,J,L,M,N,R,V,Y,Z
sssSÜREKSIZ	P, Ç, T, K	B, C, D, G

 

SES OLAYLARI:

A.Ünsüz degisimi / Yumusamasi: Sonunda ?p,ç,t,k? sert ünsüzleri bulunan kelimeler ünlüyle baslayan bir ek aldigi zaman sonlarindaki sert ünsüzler yumusayarak ?b,c,d,g/g? olur.

Ör:Agaç-i?agaci   

     Kitap-i?kitabi  

      Git-en?giden  

     Renk-i ?rengi  

    Yürek-i?yüregi

 

?Bazi birlesik kelimelerde de yumusama görülebilir:Kayip-et?kaybet-

Kayit-ol?kaydol-,Kayip-ol?kaybol

!!! Kasit-et-?kastet- !!!

 

?Tek heceli kelimelerin bir kismi bu kurala uymaz:

Tek-il?tekil             Iç-i?içi 

 Ilk-in?ilkin            Maç-a?maça

 Saç-a?saça              Seç-enek?seçenek

Sat-il-?satil-            Yat-ir-?yatir-

Ek-in?ekin               Bak-ici?bakici

Iç-ecek?içecek       ot,et,süt,tek?

 

?Bazilariysa uyar:Taç,dip,uç,kap,renk, çok?..

 

?Yabanci asilli kelimeler genellikle bu kurala uymaz: Devlet-in?devletin, millet-e?millete, hukuk-un?hukukun.

!! layik-i?layigi;layik-iyla?layikiyla!!

 

?Özel isimlerdeyse söyleyiste olsa bile yazida gösterilmez:Mahmut-u, Ahmet-i

Sinop-a?.

 

Ünsüz Benzesmesi / Sertlesmesi:

Sonunda f,s,t,k,ç,s,h,p ünsüzleri bulunan buluna kelimeler ?c,d,g? yle baslayan bir ek aldigi zaman ekin basindaki yumusak ünsüzler sertleserek ?ç,t,k? olur.

Koltuk-dan?koltuktan,millet-ce?milletçe

Sinif-da?sinifta, git-di?gitti,as-ci?asçi

Kes-gin? keskin, bas-gi ? baski, Türk- ce ? Türkçe,1905-de?1905?te,

 

?Bazi ( birlesik ) kelimelerde sertlesme olmaz:!!! Üç-gen, dört-gen, bes-gen

Ünsüz Türemesi:

Yabanci dillerden geçen bazi kelimeler ünlüyle baslayan bir ek veya kelime aldiklari zaman asillarindaki çift ünsüz ortaya çikar: His-et?hisset, af-et? affet, hak-i?hakki,red-et?reddet, sir-i? sirri, hat-i?hatti?

 

?Yan yana gelen her ses ünsüz türemesi degildir! Hissiz, cadde, madde, ciddi?.

 

Ünsüz Düsmesi:

?Sonunda ?k bulunan bazi kelimeler ?cik / -cek eki aldigi zaman sonlarindaki ?k?ler düser: küçük-cük ?küçücük, minik-cik ? minicik,ufak-cik?ufacik, büyük-cek? büyücek, çabuk-cak?çabucak,

 

?Sonunda ?k? bulunan bazi kelimeler ?l, -al/-el eki aldigi zaman sonlarindaki k?ler düser:seyrek-l?seyrel-, alçak-l?alçal-, yüksek-l?yüksel-, ufak-la?ufala-?.

 

!!Ast- tegmen ? astegmen, üst ? tegmen ? üstegmen, öpüs-cük?öpücük, gülüs-cük ? gülücük?.

 

Ünlü Düsmesi:

?Ikinci hecesinde dar ünlü ( i,i,u,ü ) buluna kelimeler ünlüyle baslayan bir ek aldiklari zaman ( vurgusu düsen orta hece ) ünlüsü düser:

Alin-i?alni, karin-i?karni, ogul-u ?oglu, boyun-u?boynu, akil-i?akli, fikir-i?cisim-i? cismi, gönül-ü? gönlü, zülüf-ün? zülfün ; ayir-il? ayril-, çevir-e? çevre, devir-il-? devril-, siyir-il-?siyril-, kivir-im? kivrim, ayir- inti?ayrinti, devir-e? devre, yalin-iz?yalniz, yanil-is? yanlis?

 

?Et-,ol- yardimci fiilleriyle birlesen birlesik kelimelerde de ünlü düsmesi olabilir:

Sabir-et?sabret, sükür-et?sükret, kayip-ol?kaybol, emir-et?emret, kahir-ol?kahrol-, hapis-et?hapset-..

 

? -la / le ,-ar /-er?gibi bazi ekleri alan kimi kelimelerde de ünlü düsmesi olabilir:

Yumurta-la?yumurtla-, sizi-la?sizla-, ileri-le?ilerle-, sizi-la?sizla-, koku-la ?kokla-, uyku-la?uyukla-; oyun-a? oyna; uyu-ku?uyku; sari-ar-?sarar-?

 

?Bazi birlesik kelimelerde yan yana gelen iki ünlüden biri düser:

Cuma-ertesi?cumartesi, Pazar-ertesi ? pazartesi, sütlü-as?sütlaç, güllü-as ? güllaç, kahve-alti?kahvalti, ne-için ? niçin, ne-asil?nasil, kayin-ana ? kaynana?

?Kimi siirlerdeyse ölçüye uydurmak için bazi sesler düsürülür ve yerine ? isareti konur: Karac?oglan, n?eylersin?

 

?Bazi durumlardaysa iki ünlü yan yana gelmedigi halde ünlünün düstügü görülür.Buna ?ünlü asinmasi? denir:

Nere-de?nerde, ora-dan? ordan, bura-da?burda, içeri-de?içerde?

Ek Fiil Düsmesi ve Ile?nin Eklesmesi

Isimlere gelerek onlarin yüklem olmasini saglayan, basit zamanli fiilleri ise birlesik zamanli yapan i- fiili genellikle düser:

Gelmis - i - di ? gelmisti, sevimli ? idi ? sevimliydi(i/y)

 

?Baglaç olan ile ise ünsüzle biten kelimelere basindaki i?yi düsürerek; ünlüyle bitenlereyse i?sini y?ye dönüstürerek birlesir ve ek haline gelir. (ÖSS sorusu!)

Ünlü Türemesi:

?-cik / -cik eki alan bazi bazi kelimelerde araya bir ünlünün girdigi görülür:

Bir-cik?biricik, az-cik?azicik, genç-cik ? gencecik, dar-cik?daracik?

 

?pekistirilmis bazi kelimelerde de ünlü türemesi olabilir:

Yalniz ? yapayalniz, çevre ? çepeçevre, gündüz ? güpegündüz, düz ? düpedüz, !!siklam ? sirilsiklam, çiplak ?çirilçiplak!!

 

 

Ünlü Daralmasi:

Sonunda düz-genis ünlü ( A-E ) bulunan kelimelere ?yor eki gelince bu ünlüler darlasarak ?i,i,u,ü? olur:

Bekle-yor?bekliyor, tara-yor? tariyor, olma-yor?olmuyor, görme-yor? görmüyor

 

?De- , ye- kelimeleri de ?y?yle baslayan bir ek aldigi zaman keklerindeki ünlü daralir:

De-y-en?diyen, ye-y-ecek? yiyecek,

!! deyince!!

!ne-ye?niye

?Bu iki yerin disinda ünlü daralmasi olmaz,Olmadigi halde olmus gibi ünlü daraltmak imla hatasi olur:

Bekliyen, anliyacak, demiyen,agliyan?

 

N / M Çatismasi (Gerileyici Ünsüz Benzesmesi ):

Türkçede ?b? den önce gelen ?n? ler ?m? olur:

Penbe?pembe, canbaz?cambaz, saklanbaç ?saklambaç, anbar?ambar, tenbel? tembel, çarsanba?Çarsamba,

 

?Özel isimlerde ve birlesik kelimelerde olmaz:Istanbul, Safranbolu, binbasi,onbasi...

E/A(KÖK)Degisimi(Ünlü Kalinlasmasi):

?Ben? ve ?sen? zamirleri yönelme hali eki ?e aldigi zaman  köklerindeki ince e ünlüleri kalinlasarak  a  olur:

Ben-e?bana, sen-e?sana?

Kaynastirma:

Ünlüyle biten kelimeler ünlüyle baslayan bir ek aldigi zaman araya y,s,s,n ünsüzlerinden biri girer.

Araba-i?arabayi, Amasya-a? Amasya?ya, kapici-in? kapicinin, araba-i?arabasi?

?Bazi durumlarda ise iki ünlü yan yana gelmedigi halde araya n ünsüzü girebilir.Buna ?koruyucu ünsüz? denir: o- da ? onda, bu- dan ? bundan,     su-u?sunu?

?Isim tamlamasinda kaynastirma harfi n ve s dir.Ancak su ve ne kelimeleri hariç.Bunlarda kaynastirma harfi y dir: Suyun suyu, neyin nesi?(ÖSS sorusu)

Ulama:Sessizle biten kelimelerden sonra sesliyle baslayan bir kelime gelince ilk kelimenin sonundaki sessiz sonraki kelimenin basina eklenerek okunur:

Dün aksam, ?yüzen al sancak?

?Ancak arada herhangi bir noktalama isareti olmamali!