NOKTALAMA İSARETLERİ
1)NOKTA (.):
a)Tamamlanmis cümle sonlarinda kullanilir:
*Gözlerin gözlerime degince felaketim olurdu ,aglardim.
*Beni sevmiyordun,bilirdim.
b)Kisaltmalardan sonra kullanilir:
* vb. *Prof. *Dr. *Cad. *Alm. *Ar. Ing.
c)Sira gösteren rakamlardan sonra ?-inci? eki yerine kullanilir.
*Senin çocuk 1. sinifta mi okuyor.
*Dün 25. yasima bastim.
d)Tarihlerin yazilisinda gün,ay ve yili gösteren sayilari birbirinden ayirmak için konur:
*21.03.1978 *29.X.1925
e)Saat ve dakika gösteren sayilari birbirinden ayirmak için konur:
*Yarin 08.45?te gidecegim.
2)VIRGÜL (,):
a)Yazida siralanan es görevli sözcükler ya da söz gruplarini ayirmada kullanilir:
*O kitabi aradim , buldum.
*Firat,Dicle önemli nehirlerimizdendir.
*Çalikusu?nu ,Huzur?u ,Intibah?i okudun mu?
*Kitabi açti ,birkaç sayfa çevirdi , yüksek sesle okumaya basladi.
*Yakinda yine bahar gelecek, agaçlar çiçek açacak ,kediler damlara çikacak.
b)Anlama güç katmak için tekrarlanan sözler arasina konur:
*Oglunu , kadersiz oglunu bir daha gögsüne basti.
*Aksam,yine aksam ,yine aksam
c)Hitaplardan sonra kullanilir:
*Sevgili Kizim, *Degerli Ögretmenim, * Saygideger Müdürüm,
d)Yüklemden uzak kalmis özneden sonra konur:
*Ahmet Hasim, siirde anlamin kapali olmasina ve musikiye önem vermis bir sairimizdir.
*Iste bu adam, Türkiye?yi pislikten kurtaracak tek adamdir.
*Tatlilar,kalorisi fazla ;fakat vitamini az besinlerdir.
e)Cümlede vurgulanmak istenen ögelerden sonra konur.
*Yarin,buraya geleceksin ve bu isi çabucak bitireceksin.
f)Anlam karisikligina meydan vermemek için adlasmis sifatlardan sonra kullanilir:
*Genç, adama ters ters bakti.
*Hirsiz, çocugu kovaladi.
*Yarali, kadinin yüzüne bakiyordu.
*Ihtiyar, adamin suratina tükürdü.
g)Bazi cümlelerde anlam karisikligini önlemek için kullanilir:
*Oku; adam ol baban gibi ,esek olma.
*Siz de kazançli çikmak istiyorsaniz benim gibi, hanimlari alisverise gönderin.
g)Bir addan önce gelen zamirlerden sonra kullanilir:
*O, siiri niçin ezberlememis?
*O ,güzel günlerine yeniden dönebilse.
*Bu, kadini bir daha görmemis.
*Su ,bahçeye dikilecekmis.
h)Arasözlerin basinda ve sonunda kullanilir.
*Bu büyük komutani, Atatürk?ü ,saygiyla aniyoruz.
*Bu yöre, Sibirya ve çevresi,alabildigine soguktur.
*Örnek olsun diye, örnek istemez ya, söylüyorum.
*Bir kus, bir çiçek, bir böcek ,ne bileyim ben, her sey onun ilgisini çekiyordu.
*Ben de Ankara?da, o güzelim baskentte, bes yil kaldim.
I)Yazida tirnak içine alinmamis aktarma cümlelerin sonunda tirnak isareti yerine kullanilir:
*Minareyi çalan kilifini hazirlar, diyordu.
*Artik sevmeyecegim,dedi.
i)Cümle basinda kullanilan ?evet,hayir,yok,yoo,peki,tamam,hayhay,olur,
haydi,elbette?? gibi sözcüklerden sonra kullanilir:
*Hayir, bu isi sevmedim. *Evet, yarin sinavsiniz. *Yoo,iste bunu yapamam, dedi.
3.NOKTALI VIRGÜL(;):
a)Birbirine bagli olmakla birlikte her biri kendi içinde bagimsiz cümlelerin arasinda kullanilir.Bu tip cümleler birbirini açiklayan,güçlendiren ,biri digerine örnek olan cümlelerdir.Bu kullanim özellikle atasözlerinde görülür.
*Yer üst üste iki kez sarsildi; halk korkuyla sokaklara firladi.
*Kisa bir konusma yapti; dinleyiciler onu uzun uzun alkisladi.
*Horoz ölür; gözü çöplükte kalir.
*Yalancinin evi yanmis;kimse inanmamis
b)Virgülle ayrilmis sözleri ya da söz gruplarini farkli sözlerden ya da söz gruplarindan ayirmak için konur.
*Sayisal derslerden matematigi,fizigi; sözel derslerden Türkçeyi, cografyayi çok seviyorum.
*Ahmet Hasim, Cenap Sehabettin sembolist; Tevfik Fikret ,Yahya Kemal parnasyen sairlerdendir.
*Erkek çocuklara Ali,Murat,Serhat; kiz çocuklarina ise Yesim,Senem,Serpil adlari verilir.
c)Ögeleri arasina virgül konmus sirali cümleleri ayirmada kullanilir:
*Sevinçten, heyecandan içim içime sigmiyor; bagirmak,kahkahalar atmak,aglamak istiyorum.
*At ölür, meydan kalir;yigit ölür , san kalir.
*Kel ölür , sirma saçli olur ; kör ölür , badem gözlü olur.
d)Önceki cümleye ?fakat,oysa ,lakin,ancak,çünkü?? gibi baglaçlarla baglanan cümlelerde baglaçlardan önce kullanilir:
*Bu romani inceledim ;fakat pek begendigimi söyleyemem.
*Köye sen git;ancak orada çok fazla kalma.
*Kazanacagim ;çünkü çok çalisiyorum.
NOT: Noktali virgül, yukarida sayilan baglaçlardan önce kullanildigi gibi bunlarin yerine de kullanilabilir.
*Bugün erken yatmaliyim;yarin sinav var.
*Isinle ne kadar küçük olursa olsun ilgilen; hayattaki tek dayanagin odur.
*Siki giyinin ;disarisi çok soguk.
e)Ögeler arasinda anlam karisikligini önlemek için kullanilir:
*Murat;Hasan ,Ali ve Osman?dan daha çaliskanmis.
*Elma;armut,muz ve üzümden yararlidir.
f)Özneden sonra virgüllerle ayrilan es görevli sözcükler varsa ,özne noktali virgülle ayrilir.
*1.yeni grubunun en ünlü temsilcilerinden olan Orhan Veli ; dili çok iyi kullanan ,okuyucuyu degisik bir romantizme sürükleyen , güçlü bir sairdir.
Not: Noktali virgülden ve virgülden sonra gelen sözcükler ? özel isim degil iseler- küçük harfle baslar.Diger noktalama isaretlerinden sonra gelen sözcükler büyük harfle baslar.
4.IKI NOKTA(:) :
a)Bir cümle veya sözcükten sonra yapilacak açiklamalardan önce kullanilir.
*Simdi herkes ona söyle sesleniyordu:Atmaca Kamil.
*Bence bu cinayetin iki nedeni olabilir:Birincisi namus meselesi,ikincisi çikar kavgasidir.
*Demokrasinin tek dayanagi vardir: O da özgürlüktür.
b)Alinti cümlelerden önce kullanilir.
*Bu sanatçinin romanla ilgili su sözünü anmadan geçemeyecegim:?Roman yol boyunca gezdirilen bir aynadir.?
*Haci Bektas-i Veli:?Eline,beline,diline sahip ol.? demis.
b)Öykü ve romanlarda konusma çizgisinden önce kullanilir:
*Süleyman Çavus:
---- Birak açma o bahsi ,dedi .
Kooperatif katibi kaslarini çatti:
---- Yoo, böyle deme Süleyman Çavus.
Not:Iki noktadan sonra yapilacak açiklama bir cümle niteliginde degilse küçük harfle baslar.
*En çok sevdigim meyvelerden bazilari sunlardir:muz,elma,portakal?
5.KESME ISARETI( ?):
a)Özel adlardan sonra gelen çekim eklerini ayirmada kullanilir:
*Yakup Kadri?nin Yaban?i Kurtulus Savasi dönemini anlatir.
b)Kisaltmalardan sonra gelen ekler kesme isaretiyle ayrilir
*KKTC?yi her alanda destekliyoruz.
*Yarin ABD?ye gidecek.
NOT:Küçük harflerle yapilan kisaltmalara getirilen eklerde kelimenin okunusu;büyük harflerle yapilan kisaltmalara getirilen eklerde kisaltmanin son harfinin okunusu esas alinir.
*kg?dan *PTT?ye
NOT:Sonunda nokta bulunan kisaltmalar, kesme isaretiyle ayrilmaz.
* vb.leri *mad.si *Alm.dan *Ing.yi
c)Her türlü rakamdan sonra gelen ekler kesme isaretiyle ayrilir.
*36?nin ortak bölenleri nelerdir?
*Sen 9?uncu sinifta mi okuyorsun?
UYARI: Özel isimler yapim eki aldiklarinda kesme isaretiyle ayrilmaz.Yapim ekinden sonra gelen çekim ekleri de ayrilmaz.
*Ankaralidan *Konyalim *Amerikalilar *Islamci *Aligil
NOT:-ler eki ?gil yapim ekinin yerini tutarsa kesme isaretiyle ayrilmaz.
*Dün Alilere gittim.
*Siniftaki Ali?ler ayaga kalksin.
NOT:Özel adlar yerine kullanilan ?o? zamiri cümle içinde büyük harfle yazilmaz ve kendisinden sonra gelen ekler kesme isaretiyle ayrilmaz.
*Ben onun ne kadar kibirli biri oldugunu bilmez miyim?
d)Bazi sözcüklerde anlam karisikligini önlemek için kullanilir:
*Osmanlilarda kadi?nin önemli bir yeri vardir.
*Pencereden kar?i seyrediyorum.
e)Seslerin konusma sirasinda ya da siirde vezin geregi düstügünü göstermek için kullanilir:
*N?apalim *N?eylersin *N?etsin *Vardi m?ola sevdigim yurduna
6.SORU ISARETI(?):
a)Soru bildiren cümle veya sözcüklerin sonunda kullanilir, cümle sözde soru cümlesi de olsa yani karsidan bir cevap beklenmese de cümlenin sonuna soru isareti konur.
*Türk edebiyatinin ilk yazili belgesi nedir? (cevap bekliyor:gerçek soru cümlesi)
*Bu havada disari mi çikilir? (cevap beklemiyor:sözde soru cümlesi)
*Böyle bir adama nasil güvenirsin? (cevap beklemiyor:sözde soru cümlesi)
*Seni hiç sevmez olur muyum? (cevap beklemiyor:sözde soru cümlesi)
*Bu kitaplari ona mi verecegim? (cevap bekliyor:gerçek soru cümlesi)
b)Kusku duyulan bilgilerin yanina ya da bilinmeyen bilgiler yerine parantez içinde konulur.
*Kayikçi Kul Mustafa (?-1658?) halk edebiyatimizin destan sairlerinden biridir.
*Karacaoglan?in Güneydogu Anadolu?da (?) yasadigini söylüyor.
UYARI: Içinde soru sözcügü olsa bile , bir cümle soru anlami tasimiyorsa sonuna soru isareti konulmaz.
*Neden gittigini bilmiyoruz. *Bana nasil çalisacagimi söylemedin.
7.ÜNLEM(!):
a)Sasma , korku, kizma ,heyecan,sevinme? gibi duygulari dile getiren cümlelerin sonunda kullanilir:
*Dur,bir yanlislik yapmayalim!
*Git basimdan seni görmek istemiyorum!
*Eh, hayirlisi neyse o olsun!
*Lanet olsun böylesi ise!
*Böyle maç olmaz olsun!
*Yasasin ,sinavi kazanmisim!
b)Küçümseme , yerme,alay etme amaciyla parantez içinde kullanilir:
*Akla durgunluk verecek reklam kampanyalariyla büyük(!) sanatçilar yaratiliyor.
*Bu kasabada onun ne kadar akilli(!) oldugunu bilmeyen mi var?
8.ÜÇ NOKTA(?):
a)Herhangi bir nedenle bitmemis ya da okuyucunun anlayisina birakmak için bitirilmemis cümlelerin sonuna konur.
*Su bahar yagmurlari bir gelse?
*Birdenbire karsimiza çikiveren yesillik denizi?
*Karsi sahilde mor,fark olunmaz sisler altindaki daglar,korular, beyaz yalilar?Bunlari seyretmek bana huzur veriyor.
b)Birtakim örnekler sayildiktan sonra ?vb? anlaminda kullanilir:
*Binanin tepesinden neler görünmüyordu ki:caddeler,sokaklar,evler,insanlar?
*Bu köyün insanlari konukseverdir,alçakgönüllüdür,iyidir?
c)Söz arasinda söylenmek istenmeyen sözler yerine kullanilir:
*Su ? adami gözüm görmese iyi olacak.
*Kilavuzu karga olanin burnu b?tan çikmaz.
9.TIRNAK ISARETI( ?? ?):
a)Aktarma söz ya da cümleler tirnak içinde gösterilebilir.
*Sanatçinin su sözünü unutmamak gerekir:?Gerçek uygarlik insanin yüreginde degilse hiçbir yerde yoktur.?
b)Önemi belirtilmek istenen sözcükler , terimler tirnak içinde gösterilir.
* ?Bayrak? bir ulusun bagimsizligini simgeler.
*Günümüzün en önemli sorunlarindan biri de ?çevre kirliligi?dir.
c)Yazida geçen eser adlari tirnak içine alinabilir:
* ?Çalikusu? Anadolu gerçeginin tüm çiplakligiyla anlatildigi bir romandir.
NOT:Tirnak içindeki söze ek gelirse tirnaktan sonra gelir, kesme isareti kullanilmaz.
*Resat Nuri Güntekin?in ?Acimak?ini okumanizi tavsiye ediyorum.
NOT:Tirnak içindeki cümlenin içinde bir tirnak daha kullanmak gerekirse ikinci tirnak tekli olur.
* ?Ahmet Mithat Efendi halki egitmek istediginden:?Sanat toplum içindir.?der.?
10.PARANTEZ(AYRAÇ) ( ):
a)Cümle içindeki açiklamalar parantez içinde gösterilebilir:
*Adana ve yöresi (Çukurova) ülkemizin pamuk ambaridir.
*Böyle sözcüklere (yansimalara) her dilde rastlanir.
b)Bir sözcügün es anlamlisi parantez içinde verilebilir:
*Türk Dil Kurumu yerbilim (jeoloji) ile ilgili terimleri bir kitapta toplamis.
*Tezat (abartma) edebiyatta en çok kullanilan sanatlardan biridir.
c)Bir kisiden söz edilirken dogum ve ölüm tarihleri parantez içine alinir:
*Yakup Kadri Karaosmanoglu (1889-1974) teknik yönden kusursuz romanlar yazdi.
d)Yabanci sözcüklerin okunusu parantez içinde gösterilir:
*Bacon (Beykin) denemeleriyle ün kazanmistir.
e)Tiyatro metinlerinde hareketleri anlatan bölümler parantez içinde gösterilir:
*Adam?(Yerinden kalkar ,suratini asarak):Sen ne diyorsun beyefendi?
NOT:Parantez içine alinan bölüm içinde tekrar parantez açilmasi gerekirse ilk önce köseli parantez açilir ve sonra köseli parantez kapatilir.Aradaki parantez normal olur.
*Tasavvuf edebiyatinin bu çok önemli sanatçisi[Yunus Emre(13.-14.yy)] yasadigi dönemde evrenselligi yakalamistir.
11.KISA ÇIZGI(-):
a)Bir olayin baslangiç ve bitis tarihleri arasina konur.
*Bu savas 1859-1870 yillari arasinda olmustur.
b)Birbiriyle ilgili ülke,sehir ya da kavramlar arasina konur.
*Adana-Ceyhan arasi kaç kilometre?
*Türkiye-Iran iliskileri gelisiyor.
c)Cümle içindeki arasözlerin ve aracümlelerin basinda ve sonunda virgül,parantez kullanilabilecegi gibi kisa çizgi de kullanilabilir.
*Siir ve romanla ilgili düsüncelerimi ?sen de bilirsin ki- ona uzun uzun anlatmistim.
d)Cümle sonunda satira sigmayan sözcüklerin bölünmesinde kullanilir.
????????????????söyledik-
lerimi unutma.
e)Dilbilgisinde eklerden önce ve mastar halindeki fiillerden sonra kullanilir.
* ?Kulaklik? sözcügündeki ?lik yapim eki bir alet ismi yapmistir.
*Isik sözcügü, isi- fiilinden türemistir.
f)Osmanlica tamlamalarda kullanilir.
*Aslinda Servet-i Fünun ve Fecr-i Ati dönemi ,edebiyatimizda yeni bir soluktur.
12.UZUN ÇIZGI(---):
Konusma metinlerinde konusmalarin basinda kullanilir.
----Bu kitabi okudun mu?
----Hayir okumadim.
----Okumani tavsiye ederim ,çok güzel.