NEMLILIK

Nem

Yeryüzündeki su kütlelerinden buharlasan su, atmosferin nemlenmesine yol açar. Atmosferdeki su buharina hava nemliligi de denir. Önemli bir sicaklik etmeni olan atmosferdeki su buharinin miktari, yere ve zamana göre degisir.

Atmosferde nemliligin dagilisini etkileyen etmenler.

• Buharlasma: Atmosferdeki nemin kaynagi yeryüzündeki su kütleleridir. Sicaklik arttikça, havadaki nem açigi arttikça, su yüzeyi genisledikçe, rüzgar estikçe, basinç azaldikça, buharlasma artar.

 

• Sicaklik: Sicakligin yüksek oldugu yerlerde havanin nem alma kapasitesi de yüksek oldugu için buharlasma artar, düsük oldugu yerlerde ise buharlasma azalir.

• Yükseklik: Agir bir gaz olan su buhari, yerçekiminin etkisiyle fazla yükselemez. Yogunlasma sonucu yagis tekrar yeryüzüne düser. Yükseldikçe hava soguyacagindan havanin su buhari tasima kapasitesi dolayisiyla buharlasma azalir.

 

• Basinç: Yüksek basinç alanlarinda alçalici hava hareketi buharlasmayi engeller. Çünkü alçalan havanin yogunlugunun artmasi su buharinin yükselmesini önler. Alçak basinç alanlarinda ise yükselen havanin yogunlugu daha az olacagi için buharlasma daha kolaydir.

 
Mutlak Nem (Varolan Nem)

1 m3 havanin içindeki su buharinin gram olarak agirligina mutlak nem denir. Mutlak nem, sicakliga bagli olarak, Ekvator?dan kutuplara dogru, denizlerden karalara dogru ve yükseklere çikildikça azalir.

Maksimum Nem (Doyma Miktari)

1 m3 havanin belli bir sicaklikta tasiyabilecegi nemin gram olarak agirligidir. Hava kütleleri isindikça genlesip hacimleri artar. Bu nedenle nem alma ve tasima kapasiteleri de artar. Eger hava tasiyabilecegi kadar nem alirsa doyma noktasina ulasir ve doymus hava adini alir.

Örnegin: 20 °C sicakliga sahip bir hava kütlesinin tasiyabilecegi nem miktari 17,32 gr/m3?tür. Bu hava kütlesinin sicakligi 30 °C?ye yükseldiginde havanin hacmi genisleyecegi için tasiyabilecegi nem miktari da artar ve doyma noktasi 30,4 gr/m3?e yükselir. Bu nedenle hava kütlesinin doymasi için aradaki fark (13.08 gr) kadar nem yüklenmesi gerekir.

UYARI : Hava kütleleri, genellikle doyma noktasinin üzerinde nem tasiyamaz.

 

 

Bagil Nem

 

Hava her zaman tasiyabilecegi kadar nem yüklenmez. Genellikle havadaki su buhari miktariyla doyma miktari arasinda bir fark bulunur. Bu farka doyma açigi (nem açigi) denir.

Belli sicaklikta 1m3 havanin neme doyma oranina ise bagil nem denir.

Bagil Nem =	Mutlak Nem (Varolan Nem) x 100
	Maksimum Nem (Doyma Miktari)

Formülü ile hesaplanir.

Bagil Nemi Artiran Etkenler

 

Bagil nem, mutlak nemin artmasi ya da hava sicakliginin azalmasi nedeniyle artar.

• Mutlak Nemin Artmasi: Mutlak nem bakimindan fakir, diger bir deyisle doyma açigi bulunan bir hava kütlesi denizler üzerinden geçerken buharlasma yolu ile ya da mutlak nemi kendisinden daha çok (doyma noktasina yakin) olan bir hava kütlesi ile karsilastiginda karisma yolu ile mutlak nem bakimindan zengin hale gelir. Hava kütlesinin sicakligi degismeden nem kazandigi için bagil nemi de artar.

 

• Hava Sicakliginin Azalmasi: Hava kütlesi kendisinden daha soguk bir hava ile karsilastiginda ya da soguk bir zemin üzerinden geçtiginde sicakligi düser. Böylece nem miktari degismeden sicakligi düsen hava kütlesinin bagil nemi artar.

Mutlak Nem, Maksimum Nem ve Bagil Nem Iliskisi

 

Bir yerdeki yagis olusumu mutlak nem (varolan nem) ile maksimum nem (doyma noktasi) arasindaki iliskiye baglidir. Yagis olusumu için havanin nem yüklenerek doyma noktasina ulasmasi ve bagil neminin % 100 olmasi gerekir.

MUTLAK, MAKSIMUM VE BAGIL NEM ILISKISI

 

Mutlak Nem (Varolan Nem) = Maksimum Nem (Doyma Miktari) à  Bagil Nem = %100        Hava neme doymustur.

Mutlak Nem (Varolan Nem) > Maksimum Nem (Doyma Miktari) à  Bagil Nem > %100        Havada nem fazlasi bulunur. Bu fazlalik yogunlasarak yagis biçiminde yeryüzüne döner.

Mutlak Nem (Varolan Nem) < Maksimum Nem (Doyma Miktari) à  Bagil Nem < %100        Havada doyma açigi yani nem açigi bulunur. Nem açiginin kapanmasi için hava sicakliginin azalmasi ya da havanin nem yüklenmesi gerekir.

UYARI: Soguk bölgelerde havanin doyma miktari düsük oldugu için bu bölgelerde bagil nem yüksektir. Çöl bölgelerinde ise havanin doyma miktari yüksek oldugu için, hava kütlesi soguk bölgelerden daha çok mutlak nem içerse bile bagil nem miktari düsüktür.

 

Yogunlasma

 

Atmosferdeki su buharinin gaz halden  sivi ya da kati hale geçmesine yogunlasma denir. Yogunlasmanin temel nedeni sicakligin düsmesidir.

Yogunlasma Çesitleri

 

• Havanin Alttan Sogumasina Bagli Yogunlasma: Bu tip yogunlasma ile sis olusur. Yatay ya da yataya yakin hareket eden ilik ve nemli bir hava kütlesinin kendisinden daha soguk bir zemin üzerinden geçisi sirasinda içindeki su buharinin su zerrecikleri seklinde yogunlasmasina sis denir.

• Hava Kütlesi Sisi: Genellikle hava hareketlerinin yatay yönde ve yavas oldugu yerlerdeki isi kaybi sonucu olusan sislerdir.

 

• Kara Sisi (Radyasyon Sisi): Kara sisleri sicaklik terselmesinin görüldügü yerlerde ve dönemlerde kara içlerinde olusur.

Sicaklik Terselmesi: Bazi dönemlerde yerin asiri enerji kaybetmesi, daglardan çukur alanlara soguk havanin inmesi, sicak havanin üstüne soguk havanin gelmesi ya da alçalan havanin alt bölümlerinin sogumasi gibi  nedenlerle hava tabakasinin sicakligi yerden yükseldikçe düzenli olarak azalmaz. Belirli bir yükseltiye kadar artan sicaklik sonra yeniden düzenli olarak azalmaya baslar. Bu olaya sicaklik terselmesi denir.

• Kiyi ve Deniz Sisi (Adveksiyon Sisi): Yatay hava hareketleri sonucunda ilik ve nemli hava kütlesinin kendinden daha soguk zemin üzerinden geçtigi kiyilarda ve deniz üzerinde olusan sislerdir. Örnegin Ingiltere?de bati rüzgarlarinin ve Gulfstream sicak su akintisinin etkisi ile bu tip sisler yil boyunca görülür.

 

• Yer sekli Sisi (Orografik Sis): Yamaç egimi az olan yerlerde ilik ve nemli hava kütlesinin yamaç boyunca yükselmesi ve bunun sonucunda içindeki su buharinin soguyarak yogunlasmasi ile olusan sislerdir.

• Cephe Sisi: Sicaklik ve nem bakimindan farkli hava kütlelerinin karsilasma bölgelerinde, sicak hava soguk hava üzerinde yükselir. Yükselen sicak havada olan yogunlasmalar sonucunda soguk hava içine su buhari katilir. Nem miktari artan soguk havanin yogunlasmasiyla sis ya da bulut olusur.

 

UYARI: Sis yogunlugu havanin nem tasima kapasitesine bagli oldugundan, gece daha fazladir.

• Yükselen Havanin Sogumasina Bagli Yogunlasma: Bu tip yogunlasma ile bulut olusur.  Bir hava kütlesinin dikey yönlü hareketi sirasinda, yerden yükseldikçe içindeki su buharinin su zerrecikleri seklinde yogunlasmasina bulut denir. Bulutlarin günes isinlarini engelleyici etkisi ile yeryüzünün asiri isinip sogumasi önlenir.

 

 

 

Bulutluluk Orani

Gökyüzünün bulutlarla kapli olma oranidir. Bulutluluk nefometre ile ölçülür. Bulutluluk oraninin yüksek oldugu (her mevsim bol yagis alan) yerlerde günesli gün sayisi azdir. Örnegin Ingiltere?de, bati rüzgarlarinin ve sicak su akintilarinin etkisiyle hemen her mevsim yagisli ve günesli gün sayisi azdir.

UYARI: Bulut kümelerinin altinin düz olmasi yogunlasmanin ayni seviyede oldugunu gösterir.

Nefometre: Bulutluluk gökyüzünü kaplayan bulutlarin miktari 10 ya da 8 esit parçaya bölünmüs ve nefometre adi verilen bir araç ile ölçülür. Nefometre ufku kaplayacak sekilde tutularak bulutla kapli pencereler sayilir. Bulutla kapli pencere sayisinin tüm pencere sayisina orani da bulutlulugu verir.

Bulut Tipleri

 

Bulutlar yüksekliklerine göre incelenir. Yüksekliklerine göre bulutlar 3 gruba ayrilir:

• Yüksek Bulutlar: 6000m?nin üstündeki hava katmanlarinda su buharinin buz seklinde yogunlasmasi ile olusan bulutlardir. Bu seviyelerdeki su buhari azligina bagli olarak  görünüsleri tüy seklindedir. Bunlara genel olarak sirrus adi verilir.

 

UYARI: Kümülonimbus bulutlari dikey yönlü hareketlerinin fazla olmasi nedeniyle her üç (alçak, orta, yüksek) seviyeye de yayilabilen bulutlardir.

• Orta Bulutlar: 3000 ? 6000 m arasindaki yükseltilerde yogunlasmalara bagli olarak olusan bulutlardir. Bunlara alto bulutlari adi verilir. Genellikle beyaz renklilerdir.

 

• Alçak Bulutlar: Yeryüzü ile 3000 m arasinda olusan kalin, yogun ve koyu görünüslü bulutlardir. Yogunlasma hizli ve kisa sürede olursa küme sekilli yogun yagis birakan bulutlar olusur. Eger yogunlasma yavas ve uzun sürede olursa tabaka sekilli ve uzun süren çisinti seklinde yagis birakan bulutlar olusur.

 

Yagis

Havadaki nemin doyma noktasini asip, su damlaciklari, buz kristalleri veya buz parçaciklari seklinde yogunlasmasina yagis denir.

• Yerde Yogunlasma Biçimindeki Yagislar

 

• Çiy :  Havanin açik ve durgun oldugu gecelerde, havadaki su buharinin soguk cisimler üzerinde su damlaciklari biçiminde yogunlasmasidir. Ilkbahar ve yaz aylarinda görülür.

UYARI: Bir bölgede yagislarin olusabilmesi için hava sicakliginin düsmesi, hava kütlesinin yükselmesi ve havanin doyma noktasina ulasmasi gerekir. Dolu yagisi orta enlemlerde, genellikle saganak yagmurlara birlikte, ilkbahar ve yaz aylarinda görülür. Çiy 0°C?nin üzerindeki, kiragi 0°C?nin altindaki yogunlasmalar ile olusur.

• Kiragi: Soguyan zeminler üzerindeki yogunlasmanin buz kristalleri seklinde olmasidir. Kiraginin olusabilmesi için de havanin açik ve durgun olmasi gerekir.

• Kirç:  Asiri sogumus su taneciklerinden olusan bir sis uzun süre yerde kaldiginda, su taneciklerinin soguk cisimlere çarparak buz haline geçmesidir.

 

• Troposferde Yogunlasma Biçimindeki Yagislar

• Yagmur: Buluttaki su taneciklerinin damlalar halinde birleserek yeryüzüne düsmesidir.

 

• Kar: Havadaki su buharinin 0°C?nin altinda yogunlasarak ince taneli buz kristallerine dönüsmesidir.

• Dolu: Dikey yönlü hava hareketlerinin çok güçlü oldugu bulutlarda, sicakligin birdenbire ve büyük ölçüde düsmesiyle su tanecikleri donar.

 

Yagis Miktari

 

Yil içerisinde birim alana düsen toplam yagis miktarina denir. Yagis, plüviyometre ile ölçülür, kg/m2 ya da mm olarak ifade edilir.

Yagis Miktarini  Etkileyen Etmenler

 

• Hava Kütlesi: Bir yerin yagis alabilmesi için uygun hava kütlelerinin ve buna bagli cephe sistemlerinin etkisi altinda bulunmasi gerekir. Hava kütlesi nemli ise yagis miktari artar. Örnegin Türkiye?de kis yagislarinin fazlaligi Izlanda Gezici Alçak Basinci?nin kisin daha etkili olmasinin bir sonucudur.

• Yükselti ve Yer sekilleri: Deniz seviyesinden yaklasik 1500 ? 2000 yükseltiye kadar her 100 m?de yagis miktari 50 ? 400 mm arasinda artar. Bu yükseltiden sonra yagislar azalir. Çünkü içindeki nemin büyük bölümünü yamacin orta bölümlerine birakan hava kütlesi doruklara kuru olarak geçer. Nemli hava kütlelerine dönük yamaçlarda yagisin fazla, ters yamaçlarda yagisin az olmasi ise yer sekillerinin yagis miktarina etkisini kanitlar.

 

• Denize Etkisine Kapalilik: Denizden uzaklastikça yagis miktari azalmaktadir. Çünkü, nemli hava kütleleri, içindeki nemin büyük bir bölümünü kiyi kesimlerinde birakir ve içerilere daha kuru olarak sokulur.

• Akintilar: Sicak su akintilarinin etkisiyle isinip nemlenen hava kütleleri serin kara üzerine geldiginde yagis birakir. Örnegin, Ingiltere ve Japonya kiyilarinda yagis miktarinin fazla olmasinda sicak su akintilari etkilidir. Soguk su akintilarinin geçtigi kiyilarda ise yagis miktarinin azaldigi görülür.

 

• Bitki Örtüsü: Özellikle ormanlardaki terleme, nem miktarini artirdigindan yagislar %3 ? 6 oraninda artar.

 

Yagis Tipleri :

• Yükselim (Konveksiyon) Yagislari: Isinarak yükselen havanin sogumasi ile olusan yagislardir.

 

Ekvator çevresinde yil boyunca orta enlemlerde ilkbahar ve yaz aylarinda bu tip yagislar görülür.

Türkiye?de ilkbahar ve yaz baslarinda kuzeybatidan gelen nemli ve soguk hava, Iç Anadolu?da isinarak, yükselir ve yagis birakir. Bu yagislara kirkikindi yagmurlari denir.

• Yamaç (Orografik) Yagislari: Nemli hava kütlelerinin bir dag yamacina çarparak yükselmesi sonucunda olusan yagislardir.

Orografik yagislar en çok kiyiya paralel uzanan daglarin denize dönük yamaçlarinda görülür.

Türkiye?de Toroslar ve Kuzey Anadolu Daglari?nda yamaç yagisi belirgindir.

UYARI: Egemen rüzgar yönüne dük uzanan dag yamaçlari orografik yagislari alir.

• Cephe Yagislari: Sicak ve soguk hava kütlelerinin karsilasma alanlarinda olusan yagislardir.

 

Yeryüzündeki yagislarin önemli bir bölümünü bu tip yagislar olusturur.

Bati ve Orta Avrupa ile okyanusal iklim bölgelerinde her mevsim, Akdeniz iklim bölgelerinde kis aylarinda cephesel yagislar görülür.

 

Dünya?da Yagisin Dagilisi

Çok Yagisli Bölgeler

 

• Ekvatoral Bölge: Yil boyunca isinmanin fazla olmasi nedeniyle yükselim yagislari görülür. Bu bölgede karsilasan kuzey ve güney alizeleri  de  yükselim yagislarina yol açar. Her mevsim yagisli olan ekvatoral bölgede, Mart ve Eylül aylarinda  yagis miktari artar. Yillik yagis toplami 2000 mm civarindadir.

• Muson Asyasi: Yaz musonlarinin etkisiyle yaz aylarinda bol yagis alir. Yagislar, yamaç yagisi seklindedir. Kis aylari genellikle kurak geçer. Yillik yagis miktari 2000 mm?nin üstündedir.

 

• Orta Kusak Karalarin Bati Kiyilari: Her mevsimin yagisli oldugu bölgelerdir. Kis yagislarinin nedeni gezici alçak basinç ve buna bagli cephe sistemleridir. Daglik kiyalarda yer sekilleri yagis miktarini artirici etki yapar. Ayrica bu kiyilar bati rüzgarlari ve sicak su akintilarinin etkisi altindadir.

UYARI: Kuzey Amerika Kitasi?nin dogu kiyisinda tropikal siklonlar nedeniyle çok yagis görülür.

Yagisli Bölgeler

• Akdeniz Bölgeleri: 30° - 40° enlemleri arasinda kislari yagisli, yazlari kurak bir yagis rejimi gelismistir. Bölge, yazin subtropikal yüksek basinçlarin, kisin ise bati rüzgarlari ve geçici alçak basinçlarin etkisinde kalir. Kis yagislari, cephesel yagislardir. Daglik alanlarda ise orografik cephesel yagilar görülür.

 

• Orta Kusak Kitalarinin Dogu Kiyilari: Her mevsimi yagislidir. Genellikle yagislar cepheseldir. Ancak yaz mevsiminde konveksiyonal yagislar da görülür. Soguk su akintilari bazi kiyilarda çöllerin gelismesine neden olmustur.

• Savan Bölgeleri: 10° - 20° enlemleri arasinda, kislarin kurak, yazlarin ise yagisli geçtigi bölgelerdir. Yaz yagislari konveksiynal yagislardir. Kis kurakliginin nedeni subtropikal yüksek basinç alaninin Ekvator?a dogru kaymasidir.

 

Az Yagisli Bölgeler

Orta kusak karasal bölgelerde kisin, karalarin iç kisimlarinda havanin soguk olmasi nedeniyle antisiklon alanlari olusur. Nemli havanin iç kisimlara sokulmasini önler. Buralarda kislar biraz nemli ancak yagissizdir. Ilkbahar ve yaz aylarinda ise isinmaya bagli konveksiyonal yagislar görülür.

 

Kurak Bölgeler

 

• Subtropikal Yüksek Basinç Bölgeleri: 20° - 30° enlemleri arasinda yil boyunca yagisin çok az görüldügü hatta bazi yillarda yagisin hiç görülmedigi bölgeler vardir. Alçalici hava hareketleri nem açigini büyütür ve kurakligin belirginlesmesine neden olur. Bu bölgeler, Büyük Sahra, Arabistan ve Avustralya?da genistir. Güney Afrika, Güney Amerika ve Meksika?da daha dar alanlidir.

• Orta Kusak Kitalarinin Deniz Etkisine Kapali Iç Kisimlari: Denizden çok uzak olan bu bölgelere nemli rüzgarlar ulasamaz. Kiyiya paralel uzanan dag siralari da nemli rüzgarlari engelledigi için bu bölgelerde kuraklik belirgindir. Örnegin Orta Asya çöllerinin olusumu buna baglidir.

 

• Kutuplar: Kutuplar çevresi soguk oldugundan havanin mutlak nemi düsük ve yagis miktari azdir. Ayrica buralarda yüksek basinç alaninin egemen olmasi yagislari önler. Buralara daha çok soguk çöller denir.

 

 

 

 

 

Türkiye?de Yagisin Dagilisi

• Türkiye?de genellikle Akdeniz yagis rejiminin etkisi görülür.
• En çok yagis kiyi bölgelerde görülür. Iç kisimlara gidildikçe yagis miktari azalir.
• En az yagis alan yer Konya ve Tuz Gölü çevresi ile bazi derin yarilmis akarsu vadilerinin tabanlaridir.
• Karadeniz kiyilarinda sonbahar, Akdeniz kiyilarinda kis, Iç Anadolu?da Ilkbahar ve Erzurum ? Kars Bölümünde az yagislari belirgindir.
• Türkiye genelinde kis aylarinda görülen yagislar cephesel  yagislardir. Çünkü kis aylarinda Anadolu, gezici alçak ve yüksek basinçlarin etkisi altindadir. Bu basinçlar cephesel yagislara neden olur.

 

UYARI: 30° Kuzey enlemindeki dinamik yüksek basinç alaninin yaz aylarinda 40° Kuzey enlemine dogru genislemesi nedeniyle Karadeniz kiyilari disinda yaz kurakligi olusur.