TÜRK EDEBIYATINDA DÖNEMLER

 

   1. ISLAMIYETTEN ÖNCEKI TÜRK EDEBIYATI

a)      Sözlü Edebiyat Dönemi

b)      Yazili Edebiyet Dönemi

 

   2. ISLAMIYETIN ETKISINDEKI TÜRK EDEBIYATI

a)      Divan Edebiyati

b)      Halk Edebiyati

 

   3. BATI EDEBIYATI ETKISINDEKI TÜRK EDEBIYATI

a)      Tanzimat Edebiyati

b)      Servet-i Fünun Edebiyati

c)      Fecr-i Âti Edebiyati

d)      Milli Edebiyat

e)      Cumhuriyet Dönemi Edebiyati

f)        1940 Sonrasi Türk Edebiyati

 

ISLAMIYET'TEN ÖNCEKI TÜRK EDEBIYATI

(..?-11.yy.)

 

A) SÖZLÜ EDEBIYAT DÖNEMI:

 

M.S.VIII. yüzyila gelinceye kadar Türklerin henüz yaziyi kullanmadiklari dönemdeki edebiyattir. Bu dönem edebiyati, sözlü olarak üretilmis ve kulaktan kulaga yayilarak varligini sürdürmüstür. Bu dönemde edebiyatimizi Samanizm, Maniheizm, Budizm gibi dinler etkilemistir.

 

Genel özellikleri:

 

   1. Bu dönem edebiyati müzik esliginde (?kopuz? adi verilen sazla) dile getirilmistir.
2. Ölçü, ulusal ölçümüz olan ?hece? ölçüsüdür.
3. Nazim birimi ?dörtlük?tür.
4. Dönemine göre ari bir dili vardir.
5. Dizelere genel olarak yarim uyak hakimdir.
6. Daha çok doga, ask ve ölüm konulari islenmistir.
7. Bu döneme yönelik elimizdeki en önemli ve eski kaynak Kasgarli Mahmut?un ?Divan-i Lügat-it Türk? adli eseridir.

 

Dönemin ürünleri:

 

   1. KOSUK: ?Sigir? denilen sürek avlari sirasinda söylenen siirlerdir. Konusu daha çok doga, ask, savas ve yigitliktir. Bu tür daha sonra Halk edebiyatinda ?Kosma? adiyla anilmistir.

 

   2. SAV: Dönemin özlü sözleridir. Bugünkü atasözlerinin ilk biçimi niteligindedir.

 

   3. SAGU: ?Yug? adi verilen ölüm törenlerinde, ölen kisilerin erdemlerini ve duyulan acilari dile getiren siirlerdir.

 

   4. DESTAN: Toplumu derinden etkileyen olaylar sonunda halk arasinda kendiliginden olusan uzun nazim türüdür.

 

DESTANLARIN ÖZELLIKLERI

 

1.      Toplumun ortak görüslerini yansitmasi

2.      Olaganüstü özellikler tasimasi

3.      Kisilerinin seçkin olmasi (Kral, Han, Hakan...vb.)

4.      Milli dilde söylenmis olmasi

5.      Milli nazim ölçüsüyle söylenmis olmasi

6.      Oldukça uzun olmasi

7.      Konulari bakimindan savas, deprem, yangin, mizah, ünlü kisilerin yasamlari seklinde siralanabilmesi

 

TÜRK DESTANLARI

 

Destanlarimiz yaziya geçirilmedikleri için bugün bunlarin ancak konularini bilmekteyiz. Bunlari da Iran, Çin ve Arap kaynaklarindan ögreniyoruz.

 

A)    SAKA DEVRI DESTANLARI

1)      Alp Er Tunga Destani: Türk-Iran savaslarinda Alp Er Tunga?nin yigitliklerini ve bu savaslari anlatir.

2)     Su Destani: Iskender?le Türkler arasindaki savasi ve Türk hakani Su?nun kahramanliklarini anlatir.

 

B)     HUN DEVRI DESTANI

Oguz Destani, Hun hükümdari Mete?yi ve onun yasamini anlatir.

 

C)    GÖKTÜRK DEVRI DESTANLARI

1)      Bozkurt Destani: Göktürklerin disi bir kurttan türeyisini anlatir.

2)      Ergenekon Destani: Bir savasta yenilen ve Ergenekon?a açilan Türklerin orada bir demir dagi eritip intikamlarini almalarini anlatir.

 

D)    UYGUR DEVRI DESTANLARI

1)      Türeyis Destani: Uygurlarin bir erkek kurttan türeyisi anlatilir.

2)      Göç Destani: Uygur Türkleri?nin anayurtlarindan göçünü anlatir.

 

            NOT: Destanlar olusumlari bakimindan iki grupta incelenebilir.

 

a)      Dogal Destanlar: Halk arasinda ortaya çikan anon,im ürünlerdir. Bunlar genellikle daha sonra bir sair tarafindan derlenip düzenlenmistir. Bu türe örnek olarak su destanlari siralayabiliriz.

Iliada, Odysseia                                       Yunanlilarin (Homeros)

Kalevala                                                   Finlilerin

Nibelungen                                              Almanlarin

Ramayana, Mahabarata                             Hintlilerin

Cid                                                         Ispanyollarin

Chanson de Roland                                    Fransizlarin

Gilgamis                                                  Sümerlerin

 

b)      Yapma (Suni) Destanlar: Bir olayin dogal destana benzetilerek bir sairce destanlastirilmasidir. Yapma destan örnegi olarak sunlari siralayabiliriz:

Virgilius                                               Aeneit

Dante                                                  Ilahi Komedi

Tasso                                                  Kurtarilmis Kudüs

Milton                                                Kaybolmus (Kaybedilmis) Cennet

Firdevsi                                              Sehnâme

 

B) YAZILI EDEBIYAT DÖNEMI

 

Bu dönemi Göktürk ve Uygur dönemi eserleri olarak iki grupta inceleyebiliriz.

 

            1) Göktürk (Orhun) Yazitlari (VIII. yy): Bunlarda Çinlilere karsi bagimsizlik savasi yapan, Türk bütünlügünü yeniden kurmak için içte ve dista svasan Göktürklerin hikayesi anlatilir. Bu abideler 38 harfli olan Göktürk alfabesiyle yazilmistir. Bunlardan en önemli olanlari üç tanedir.

                        a) Bilge (Vezir) Tonyukuk Yaziti (720-725): Dört bakana vezirlik etmis olan Tonyukuk tarafindan yazilmistir. Daha çok Çinlilerle yapilan savslar anlatilmaktadir.

                        b) Kül Tigin Yaziti (732): Göktürk hakani olan Bilge Kagan kardesi Kül Tigin?in ölümü üzerine bu abideyi dikmistir.

                        c) Bilge Kagan Yaziti (735): Göktürk hakani olan Bilge Kagan?in ölümünden sonra yazdirilmis birabidedir. Son iki yazar daha çok dönemin olaylarindan , törelerinden ve Bilge Kaganin ulusuna diledigi iyi dileklerden söz eder.

 

* ?Türk? adinin geçtigi ilk yazili belge ve Türk edebiyatinin ilk yazili örnekleri olan Göktürk abidelerindeki yazilar Prof. Thomsen ve Radloff tarafindan okunmustur.

 

2)                 Uygur Dönemi Eserleri: Göktürk devletinin yikilmasindan sonra kurulan Uygur hanliklarindan kalma eserlerdir. Daha çok Buddha ve Mani dininin esaslarini anlatan metinlerdir. Bunlar Turfan yöresinde yapilan kazilarda ortaya çikarilmistir. Uygurlarin kagida kitap basma teknigini bildikleri anlasilmaktadir. Dönemden kalma birçok hikayenin yaninda ?kökünç? denilen bir tür ilkel tiyatro eserleri de vardir. Uygurlar bu eserleri 14 harfli Uygur alfabesiyle yazmislardir.