FIILLER (EYLEMLER) İLE İLGİLİ PRATİK KURALLAR
      Fiiller, is ,olus, durum ve hareket bildiren sözcüklerdir.
ÖRNEK: ?Yürü, gidelim; bu is olmaz.? dedi
    Fiillerin sonuna ?-mek, -mak? ekleri getirildiginde anlamli olur .

ÖRNEK:
Bu aksam kardesinin yanina var .(eylem)
*Kardesimin güzel bir evi var. (isim)

   Fiiller anlamlarina göre üçe ayrilir:

1) Nesne alan, is yani hareket bildiren ve ?neyi, kimi? sorularina cevap veren fiiller kilis fiilleridir
ÖRNEK:Bu isi olsa olsa sen yaparsin .
 *Baba koruk yer, oglunun disi kamasir.
 *Yemegin tadini çok begendik.
 *Mum dibine isik vermez, derler

2)Nesne almayan, öznenin içinde bulundugu durumu gösteren fiiller durum fiilleridir.
 ÖRNEK:Su uyur, düsman uyumaz.
  *Can çikar, huy çikmaz.
. *Teyzesi bize dün sabah geldi.

3)Kendiliginden ve zaman içinde gerçeklesen fiiller olus bildirir.
*Yine yesillendi findik dallari.
*Genç yasta agardi saçlarim.
*Korkudan beti benzi sararmis.

*Bu eylemler ?degiserek yeni bir görünüm kazanma? anlami verir.
*Elleri, ayaklari kabarmisti.
*Denize gidince epey bronzlasmis.

*Fiiller ?-me,- ma,-mez , maz? ekleriyle olumsuz yapilabilir.
*Gülme komsuna, gelir basina.
*Kaz  gelecek yerden tavuk esirgenmez.
*Yoldan kal, yoldastan kalma .

*Genis zaman eki olumsuz yapildiginda ?-mez ?maz? olarak degisir.
*Nuh der, peygamber demez.

*Fiiller tekil ve çogul tüm kisilere göre haber ve dilek kipleriyle çekimlenebilir
*Ben hazirlandim, artik gidebiliriz; dedi.
*Erken yatin, yarin ise gidecegiz

*Sart kipiyle çekimlenmis fiiller yan cümlenin yüklemi olabilir.
*Erken gelirse birlikte gidelim.

* ?-yor? eki yerine  ?-mekte,- makta? eki de kullanilabilir
 *O zamanlar büyük bir sirkette çalismaktaydim.

 *Haber kipleri ?zaman?anlami tasir, dilek kipleri ?zamn? anlami tasimaz.
 * Simdi polisler gelecek, artik çikalim .
 
Çekimli fiil soruldugunda ?kip,kisi, olumsuzluk? ekleri alabilen ve yüklem olan fiiller anlasilir.
·         Içimden su zalim süpheyi kaldir.
*Ya sen gel ya beni yanina aldir.
 *Mecnun um, Leyla mi gördüm
Bir kerecik  bakti geçti
Ne sordum ne de söyledi
Kaslarini yikti, geçti

*Cümledeki yargi sayisi soruldugunda ?çekimli fiiller, fiilimsiler ve ek ? eylem alarak yüklem olmus ad soylu sözcükler? sayilir.
*Garibim,namima Kerem diyorlar
*Hastayim, derdime verem diyorlar
*Aslimi el almis, harem diyorlar
*Marasli Seyhoglu  Satilmis? im  ben
*Senin dudaklarin pembe, ellerin beyaz
*Al, tut ellerimi bebek, tut biraz

          Fiillerde Anlam (zaman,kip) Kaymasi:

*Bir fiil kipinin kendi anlami disinda kullanilmasina ?anlam kaymasi? denir.
*Kardesim ve ben bu okuldan mezun olduk.
Anadolu?nun kapilari 1071?de açildi.(ögrenilen geçmis zaman)

*Dün aksam komsulara gitmisler.
Saçlarin çok güzel olmus.
Eyvah,anahtar kapinin üstünde kalmis!(Sonradan fark etme)

*Yarin ki sinav için ders çalisiyor.
Iki yildir ÖSS?ye hazirlaniyor.(devam eden is)
Az sonra en sevdigim dizi basliyor.(gelecek zaman)
Yedi yil önce bu sehre yerlesiyorlar.(geçmis zaman)
Her sabah geç kaliyor okula.(genis zaman)

*Haftaya bu isi de bitirecegiz.
Bu is sabaha mutlaka bitecek (emir)
Karsidaki adam Ali? nin dayisi olacak.(gereklilik )

*Yillardir tanirim, kimsenin isine karismaz
Ben dogmadan önce kardesim tifodan ölmüs.(geçmis zaman )
Biraz sabret, biz de az sonra geliriz.(Gelecek  zaman )
Aksamki davete bu isi bitirir öyle gidersin.(emir)

*Su binayi bir de ben göreyim.
Arkadaslar sessiz olalim!

*Yarin toplantinin hazirliklari  yapmaliyim.
 Tam bir saat sonra burada olmalisin(emir)
Simdi Istanbul da olmali, Bogaz da çay içmeli.(istek)

*Derhal burayi terk edin!
Allah'im sen aklimi koru!(rica)

*Fiiller ek ?eylemin ?idi, imis, ise? ekleriyle kullanilarak bilesik zamanli yapilir.
Sen gidersen  yasayamam
Ölürse ten ölür, canlar ölesi degil.
Ben ölürsem, aksam üstü ölürüm.
Gidiyordum gurbeti gönlümde duya duya.
Aksamlar bir roman gibi biterdi.
Üsürdüm, içim ürperirdi.
Mesutmus, seviyormus kocasini .
Söz olurmus, olsun ; sevgilim degil misin?
Yagmurlardan sonra büyürmüs basak .
Meyveler sabirla olgunlasirmis.

*Sirali cümlelerde bilesik zaman eki son fiilde verilebilir.
Beraber oynar, ders çalisir , film izlerdik.
Erkenden kalkar, kahvaltiyi hazirlar, ise gidermis.
Beni arar, bulamazsa telaslasmasin .

 

Ekeylemin üç görevi vardir:
1. Ad soylu sözcükleri yüklem yapar.
Hastayim, yalnizim üstelik param yok.
Bes yasindaydim, kimsesizdim.
Hepimiz kardesiz, Müslüman iz
Hastaysan, yorgunsan hiç gelme.

2.Basit zamanli fiilleri bilesik zamanli yaapar
Böyle olacagini bilmeliydim.
Bir daha aramayacaksin.
Babam ögrenirse çok kizardi.

3. Basit zamanli fiillere getirilen ?dir? ekeylemi cümleye olasilik, kesinlik anlami getirir.
Bu konu kapanmistir, artik bunu tartismayalim.(kesinlik)
Babam geç kalacagimizi ögrenince çok kizmisti.(olasilik)
Ders bitmistir, gidebilirsiniz (kesinlik)
Su saatlerde evine varmistir.(olasilik)