FIILLER(EYLEMLER)

            Bir olusu, bir durumu veya bir kilisi kip ve kisiye baglayarak anlatan sözcüklere denir.

Pratik olarak ismi fiilden ayirmak için ?me, -ma  olumsuzluk ekini ya da ?mak ,-mek mastar ekini kullaniriz.Eger bir kelimenin sonuna ?ma ,-me olumsuzluk ekini ya da ?mak ,-mek  mastar ekini getirebiliyorsak o kelime fiil demektir.Getiremiyorsak o kelime isim soylu bir kelimedir.

 

*Geldi--------- gelmedi ,gelmek

*Oturmus------ oturmamis, oturmak

*Söylüyorum---------- söylemiyorum, söylemek

               Görüldügü gibi  yukaridaki kelimelere ?ma,-me  ve ?mak,-mek  getirebilmekteyiz. Öyleyse bu kelimeler fiildir.

*Kitap--------- kitapma , kitapmak

        Yukaridaki ?kitap? sözcügüne ise bu ekleri getiremiyoruz.Öyleyse bu kelime isimdir.

         Fiiller, anlattiklari hareketin niteligine göre degisik özellikler gösterir.Bunlari üç grupta inceleyebiliriz:

a)Kilis fiilleri

b)Durum fiilleri

c)Olus fiilleri.

Bunlari  birbirinden ayirt etmek için pratik olarak su bilgiyi kullanabiliriz.:    

Eger bir fiil geçisli ise (yani ?neyi?, ?kimi? sorularini sorabiliyorsak) kilis fiilidir.

*Kirmak ,atmak , dikmek, içmek, ezmek,delmek,yolmak,dizmek?.

     Görüldügü gibi yukaridaki fiillere ?neyi kirmak?, neyi atmak??sorularini yöneltebiliyoruz.

Öyleyse bu fiiller geçislidir  ve geçisli oldugu için de kilis fiilidir.

      Fiil, öznenin kendi iradesi disinda geçirdigi degisimi anlatiyorsa ve bir hareket bildirmiyorsa o fiil olus fiilidir.

*Sararmak ,Yaslanmak,Uzamak, Paslanmak,büyümek,solmak,acikmak?

      Görüldügü gibi yukaridaki fiiller geçisli olmadigi için kilis fiili olamaz.Bir hareket olmadigi için ve eylem öznenin kendi istegi disinda gerçeklestigi için bu fiiller olus fiilidir.

       Fiil, öznenin kendi iradesinde yani kendi istegi ile gerçeklesiyorsa ve fiil bir hareket ifade ediyorsa o fiil durum fiilidir.

*Yürümek, oturmak, gitmek, çikmak,aglamak?

       Görüldügü gibi yukaridaki fiiller , bir hareket bildirmektedir ve bu hareket kisinin kendi istegiyle gerçeklesmektedir bu yüzden yukaridaki fiiller durum fiilleridir.

Not:   Durum fiilleri de olus fiilleri de geçissiz fiillerdir.

FIILDE KIP: Kipler, haber(bildirme) ve dilek (isteme) kipleri olmak üzere ikiye ayrilir.

a)Haber Kipleri: Zaman eklerinin hepsine birden haber kipleri denir.Haber kipleri sunlardir:

1)Ögrenilen(duyulan) (mis?li) Geçmis Zaman: Fiillere ?mis ,-mis, -mus,-müs ekleri getirilerek saglanir.Bu eylemler daha çok baskasindan duyulma, aktarilma anlami tasirlar.  Bazen de farkinda olmadan yapilma bildirir.

 

*Evleri yanmis.(baskasindan duyma)

*Seni sormuslar. (baskasindan duyma)

*Aaa ! çorabim kaçmis. (sonradan farkina varma)

*Mutfakta elimi kesmisim. (sonradan farkinda olma)

*Bu solmus elbiseleri giymemelisin.(sifat fiil eki)

 

2)Görülen (di?li) Geçmis Zaman:  Eylemlere ?di,di,du,dü,ti,ti,tu,tü? ekleri getirilerek yapilir. Anlatan kisi harekete bizzat tanik olmustur, eylemi görmüstür.

*Evleri yandi.

*Hep birlikte geziye gittik.

*Sinavi kazanabilecegini söyledi.

*Kalbim Ege?de kaldi.

*Beraber yürüdük bu sahillerde.

*Burada her zaman tanidik insanlara rastlayabilirsiniz.(sifat-fiil eki)

 

3)Simdiki Zaman: Eyleme ?yor eki getirilerek yapilir.Eylem ile anlatis ayni zamanda gerçeklesir.

 

*Ders çalisiyorum.

*Ne diyor?

*Çocuklar yine kavga ediyor.

Not: -makta,-mekte eki de fiile simdiki zaman anlami katar.

*Bir soguk yatakta büzülmekteyim.

*Lütfen sessiz olun su an ders çalismaktayim.

 

4)Genis Zaman: Eylemlere ?r, -ar, -er ekleri getirilerek yapilir.

 

*Senden sana siginirim.

*Her sabah yürürüm.

*Bu yolun sonu nereye çikar?

*Hep böyle güler yüzlü müsün? (sifat-fiil eki)

Not: Genis zamanin olumsuzu ?mez, -maz?dir. Ancak 1.tekil ve 1.çogul çekimlerde ?me ,-ma

seklini alir.

*Gelmezsiniz    ___ gelirsin           *gelmem____gelirim

 

5)Gelecek Zaman: Eylemlere ?ecek , -acak eki getirilerek yapilir.

 

*Sana olan askimi haykiracagim.

*Gelecek de bir gün gelecek.

*Mektuba yazacak sözüm kalmadi.

*Okuyacak da adam olacak.

*Açacak nerede?

b)Dilek Kipleri: Fiilin gerçeklesmesini ya da gerçeklesmemesini dilek,istek,gereklilik veya emir kavramlari içerisinde veren kiplerdir.Bunlar haber kipleri gibi belirli bir zaman  anlami tasimazlar.

1)Dilek-sart kipi: Fiillerin kök ya da gövdelerine ?se ,-sa eki getirilerek yapilir.Dilek- sart kipi cümleye bazen ?sart(kosul)? anlami katarken bazen de ?dilek? anlami katar.

*Ah su sinavi bir kazansam!

*Sana olan duygularimi açikça bir söyleyebilsem!

*Çalisirsan kazanirsin.

*Yaramazlik yaparsan bir daha seni getirmem.

 

2)Istek kipi:Fiil kök ya da gövdelerine ?e, -a, -ayim, -eyim, -alim, -elim getirilerek yapilir.

*Sana duyduklarimi anlatayim

*Seninle yine görüselim.                                  *Bunu böyle bilesin

3)Gereklilik Kipi: Fiil kök ya da gövdelerine ?meli,-mali getirilerek olusturulur.

*Bu deneme sinavinda birinci olmaliyim.

*Bu sorunun bir çözüm yolu olmali.

*Simdiye eve varmis olmali. (olasilik, ihtimal)

 

4)Emir Kipi:Eylemin gösterdigi hareketin emir biçiminde yapilmasi gerektigini ifade eder.

*Söyle yanima gelsin.(3.tekil kisi emir eki)

*Içeri buyrunuz. (2.tekil kisi emir eki)

*Lütfen islerinizi iyi yapiniz. (2.çogul kisi emir eki)

*Çeneni kapa. (2.tekil kisi emir eki)

*Beni beklesinler (3.çogul kisi emir eki)

Not: Emir ekleri ile sahis eklerini birbiri ile karistirmamak gerekir.Sahis ekleri hiçbir zaman fiilin üzerine direkt olarak gelmez; ancak bir kip ekinden sonra gelebilir.Emir ekleri ise fiilin üzerine direkt olarak gelir.

*Geliyorsun ,gitmelisin (sahis eki)

*Gelsin ,gitsin (emir eki)

 

FIILLERDE BIRLESIK ZAMAN:Fiillere kip eklerinden sonra ?idi ,-imis, -ise ekeylemlerinden biri getirilerek yapilir.Kisacasi, iki kip ekinin üst üste gelmesi durumudur.

*Yüzüme bu türlü bakmayacaktin. (Gelecek zamanin hikayesi)

*Gözünden akan bir damla yagmur olsaydim.(Sart kipinin hikayesi)

*Sen de gelecekmissin.(Gelecek zamanin rivayeti)

*Bunu daha önce yapmaliymisim. (Gereklilik kipinin rivayeti)

*Bu konuyu anlarsaniz netleriniz de artar. (Genis zamanin sarti)

*Gülüyorsam mutlu oldugumdan degildir. (Simdiki zamanin sarti)

*Bu köyde iki genç yasarmis.(Genis zamanin rivayeti)

 

FIILLERDE ANLAM (KIP,ZAMAN) KAYMASI: Fiil çekimlerinde kullanilan kip ve zaman ekleri her zaman kendi anlamlarinda kullanilmazlar.Bu ekler birbirlerinin yerlerine de geçebilir. Iste bir zaman kipi ya da bir dilek kipi baska bir kipin yerine kullanilmissa burada bir zaman (anlam , kip) kaymasi var demektir.

*Derslerime her hafta düzenli olarak çalisiyorum.

*Arkadaslar, bundan sonra daha yogun bir sekilde çalisiyoruz.

*Fatih, o yillarda pek çok sefer yapar.

*Sorulari sonra çözersiniz.

*Mektubu yarin alir.

*Bütün bu sorulari çözeceksin.

*Eser Selçuklulardan kalma olacak.

*Sabahlari, erken kalkmayi seviyorum.

*Allah?im bize yardim et.

 

EK-FIIL (EK-EYLEM): Ekfiil ?i? fiilidir tek basina bir anlami yoktur.Ekfiilin iki görevi vardir:1)Isim ve isim soylu kelimelere gelerek bu kelimelerin cümlede yüklem olmasini saglar.(O iyi bir ögrenciydi.) 2)Çekimlenmis fiillere gelerek birlesik zamanli fiiller yapar. (Kosuyordum)

       ?-imek? dört basit çekimi vardir.Basit çekimli durumlarda sadece isim soylu sözcüklerde bulunur.

1)Bilinen Geçmis Zaman(idi):  Çaliskandim (çaliskan idim) ,çaliskandin ,çaliskandi ,çaliskandik, çaliskandiniz,çaliskandilar

      Ekfiil sadece isme degil edata ,zamire,sifata, tamlamalara da gelebilir.

*Iste tüm bunlari yapan oydu. (o idi) (ekfiil zamire eklenmistir)

*Bu yaptiklarim senin içindi.(için idi) (ekfiil edata eklenmistir)

2)Ögrenilen Geçmis Zaman (imis):  Isçiymisim (isçi imisim) ,isçiymissin,isçiymis,isçiymisiz, isçiymissiniz, isçiymisler

3)Sart Kipi (ise):  Ögretmensem (ögretmen isem) ,ögretmensen ,ögretmense ,ögretmensek ,ögretmenseniz, ögretmenseler

4)Genis Zaman: Ekfiilin genis zamaninda ?i? fiili bugün tamamen düsmüstür.Ekfiilin genis zaman ekleri sadece isme gelir.Çekimi su sekildedir:

*Iyiyim ,iyisin ,iyi(dir),iyiyiz,iyisiniz,iyidirler

       Ekfiilin olumsuzu ?degil?dir.Ekfiili bulmak için isme ?degil? ekleriz.

*Ögrenciyim ---------- ögrenci degilim.

 

Önemli Uyari:Ekfiilin genis zamanina sekilce benzeyen diger eklerle ekfiilin genis zamani karistirilmamalidir:

*Geliyorum (sahis eki)

*Hastayim (ekfiilin genis zamani)

*Babam (iyelik eki)

*Babayim (ekfiilin genis zamani)

*Ölüm (Fiilden isim yapim eki)

*Benim kardesim [tamlayan (ilgi) eki]

*Sen ne kadar güzelsin. (Ekfiilin genis zamani)

*Sen yine bana döneceksin. (sahis eki) 

 

 

 

YAPILARINA GÖRE FIILLER:

 

Yapilarina göre fiiller üç grupta incelenir.

 

A) Basit Fiiller:

 

Hiçbir yapim eki almamis fiillerdir. Fiil köklerine gelen çekim ekleri (zaman, sahis) fiilin anlamini degistirmediginden böyle fiillere de basit fiil denir.

 

* Durmus bir saat de günde iki kez dogruyu gösterir.

* Güzel söz söyleyebilmek için güzel düsünmek gerekir.

* Dostluk bir semsiyeye benzer.Insan onlari ancak kötü havalarda ister.

* Istedigim her seyi yaptim;çünkü yapamayacagimi düsündügüm seyi istedim.

* Büyük adam büyük oldugunu; büyüklügün küçüklük oldugunu bilir.

 

B) Türemis (Gövde) Fiiller:

 

Yapim eki almis fiillerdir. Türkçede fiil türetmenin iki yolu vardir:

 

1) Isim kök ya da gövdelerinden fiil türetme:

 

* güzel-les       *sari-ar                *isil-da          *göz-le

 

*az-al              *ben-imse             *ince-l          *düz-el

 

*su- sa            * sivri-l                 *yas-a           * kan-a

 

2) Fiilden fiil türetme:

 

* sev-in           *çik-ar               * kiz-is            *bak-is

 

* öl-dür      * tasi-t        *at-il       *kan-dir      *kos-tur

 

 

 

C) BIRLESIK FIILLER:

 

En az iki sözcügün birlesmesiyle olusan fiillerdir.

Üç grupta incelenir:

 

A) Anlamca Kaynasmis Birlesik Fiiller:

 

Bir isimle bir fiilin anlam yönünden birlesip  kaynas -masiyla olusur.  Bu sözcüklerden biri  ya da ikisi ger -çek anlamini yitirir.Deyimlerin çogu bu türe örnektir.

 

* Sen kimsin ki bana kafa tutuyorsun?

* Bu tehditlerinle gözümü korkutamazsin.

* Annemin yemekleri hosuna gitti mi?

* Odasinda kitaplarina göz atiyordu.

* Adama laf anlatmaktan dilimde tüy bitti.

* Konusulanlara ben de kulak kabarttim.

* Is için yüzlerce kisi basvurmustu.

 

B) Yardimci Fiillerle Yapilan Birlesik Fiiller:

 

  Isim soylu bir sözcügün üzerine ?et , -ol , -kil , -eyle

gibi yardimci eylemler getirilerek yapilir.

 

* Seven bu gönül seni asla terk etmeyecek.

* Hayat uykuyla uyaniklik arasinda raks eder.

* Bu usanç duyan gözlerim bir seyde karar kildi.

* Seyreyleyelim mehtabi yildizlarin altinda.

 

UYARI 1: Bu türle yapilan birlesik fiilin isim kisminda bir ünlü düsmesi ya da bir ünsüz türemesi varsa birle- sik fiil bitisik yazilir.

 

* Aksami seyredeyim senin bakislarinda.

* Benligime hakim olur bir deli rüzgar.

* Bir gün yeniden bana dönecegini hissediyorum.

* Ama dönsen de seni asla affetmeyecegim.

* Sabreden dervis muradina ermis.

 

UYARI 2 : Et- , ol- yardimci eylemleri tek basina bir anlam tasiyorsa  ve önündeki isimle kaynasmamissa kendi görevinde kullanilmis demektir yani asil fiildir.

 

* Ben ettim sen etme.

* Köyümüzde simdi kirazlar olmustur.

* Elindeki gömlek ancak bes milyon lira eder.

* Bos zamanlarimda kütüphanede olurum.

 

C) ÖZEL ( KURALLI ) BIRLESIK FIILLER:

 

Iki fiilin birlesmesi yoluyla olusur. Tamami bitisik yazilir. Dört grupta incelenir:

 

1) Yeterlilik Fiili ( fiil + ebil-) :

 

Cümleye gücü yetme ve olasilik anlami katar.Fiilin üzerine ebilmek getirilerek olusturulur.

 

* Okula geç kalirsam ögretmenim kizabilir. (o)

* Bu genç yasimda ölebilirim (o)

*En güzel siirlerimi söylemeden gidebilirim buralardan (o)

* Bir gece ansizin gelebilirim. (o)

* Sevinçten kapinda bayilabilirim.

* Sinifi geçebilirim (g.y)

 

UYARI: Yeterlilik fiilinin olumsuzunda bil- fiili düser. Fiilin üzerine ?ama , -eme getirilerek yapilir.

 

* Yapabilirim à yapamam. (yeterlilik birlesik fiilinin olumsuzu)

* yaparim    à   yapmam  ( genis zamanin olumsuzu) 

* Görebilirsin à göremezsin (yeterlilik birlesik fiilinin olumsuzu)

* Atamam kendimi mavi denize dünya güzel. (atabilirim: yeterlilik birlesik fiilinin olumsuzu)

 

2. Tezlik Birlesik Fiili: (Fiil+iver-):

 

Cümleye tezlik çabukluk anlami katar.

 

* Uzanip tutuver elimi ne olur geri dön.

* Aksamin derin kizilliginda kayboluverdim.

* Uzaniverse gövdem taslara boydan boya.

* Polisler kaçan hirsizi yakalayiverdi.

* Annesini görünce yanina kosuverdi.

 

NOT: Olumsuzluk eki ?ma, -me asil eylemden sonra gelirse önemsizlik, yardimci fiil olan  ver- den sonra gelirse olumsuz tezlik bildirir.

 

* Sen de o filmi görmeyiver. (önemsizlik)

* Her seye maydanoz oluverme. (olumsuz tezlik)

 

3. Süreklilik Birlesik Fiili (fiil+ edur, kal, gel):

 

    Cümleye devam etme, süreklilik anlami katar.

 

* Bu hikaye yillardir süregelir.

* Televizyonun karsisinda uyuyakalmisim.

* Gidedursun turnalar, gurbet ellere.

* Listede ismimi göremeyince listeye bakakaldim.

 

4. Yaklasma Fiili (fiil+ eyaz) :

 

Eylemin gerçeklesmesine çok az bir zaman kaldigini ifade eder.Az kalsin olacakti anlami verir.

 

* Kaldirimda yürürken düseyazdim.

* Onu karsimda görünce korkudan öleyazdim.