FIILDE (EYLEMDE) ÇATI-LİSE EDEBİYAT KONU ANLATIMI- BİLGİMCE Eğitim ve Kültür Platformu

Nesne alabilen fiiller geçislidir.Pratik olarak bir fiilin geçisli olup olmadigini anlamak için fiile ?neyi, kimi? sorularini yöneltiriz ,bu sorulari yöneltebiliyorsak fiil geçislidir, yöneltemiyorsak fiil geçissizdir.Bir diger yöntem ise sudur:Fiilin basina ?onu? zamirini getirebiliyorsak fiil geçislidir ,getiremiyorsak fiil geçissizdir.

*Seni duyuyorum. ( ?kimi duyuyorum?? ya da ?onu duyuyorum?) (geçisli)

*Beni anladigini biliyorum. ( ?neyi biliyorum? Ya da ?onu biliyorum.) (geçisli)

*Lütfen otur. ( ?neyi otur? Ya da ?onu otur? ) (geçissiz)

*Kitabi verir misin? (?neyi verir misin?? ya da ?onu verir misin?? (geçisli)

*Burasi ne güzel kokuyor. (?neyi kokuyor?? ya da ?onu kokuyor?) (geçissiz)

*Sonbaharda bitkiler ölür. (?neyi ölür? Ya da ?onu ölür?) (geçissiz)

*Seni çok seviyorum. (?kimi seviyorum?? ya da ?onu seviyorum?) (geçisli)

*Bir bilinmezlige dogru yürüyorum. (?neyi yürüyorum? ya da ?onu yürüyorum?) (geçissiz)

Not: Bir fiilin geçisli olabilmesi için cümlede mutlaka nesne olmasi sart degildir.Cümlede nesne olmasa bile cümle geçisli olabilir.Önemli olan ?neyi, kimi? sorularini sorup soramadigimizdir.

*Gördüm; ama söyleyemedim.

2)Oldurgan ve Ettirgen Çatili Fiiller:

Geçissiz bir fiilin üzerine ?-r,-t,-tir? eklerinden birinin getirilerek fiilin geçisli yapilmasina ?oldurgan? çatili fiil denir. Geçisli bir fiilin üzerine ?-r,-t,

-tir? eklerinden biri getirilerek fiil yeniden geçisli yapiliyorsa o fiil ?ettirgen? çatili bir fiildir.Bu durumda eylemin geçislilik derecesi arttirilmis olur ve bir baskasina yaptirma,ettirme anlami katar.

*Adam öldü (geçissiz) ---------------------------- Adami öldürdü. (oldurgan)

*Günler zor geçiyor.(geçissiz) ------------------ Günlerini zor geçiriyor.(oldurgan)

*Bu kitaplari okudum (geçisli) -------------------Bu kitaplari okuttum.(ettirgen)

*Her seyi kirdim (geçisli) -------------------------Her seyi kirdirdim (ettirgen)

*Araba durdu.(geçissiz) -------------------------- Arabayi durdurdu (oldurgan)

*Yeni aldigim daireyi boyadim.(geçisli)--------Yeni aldigim daireyi boyattim (ettirgen)

*Saçlari uzamis (geçissiz) ------------------------Saçlarini uzatmis (oldurgan)

*Kumasi ölçüsüne göre kestim. (geçisli)--------Kumasi ölçüsüne göre kestirdim.(ettirgen)

*Her sabah kosarim.(geçissiz)------------------- Yillarca bu topraklarda at kosturduk.(oldurgan)

*Ise basladim.(geçissiz) -------------------------- Dersleri baslattim.(oldurgan)

ÖZNESINE GÖRE ÇATI (ÖZNE-YÜKLEM ILISKISI): Öznenin yüklemle iliskisi 4 grupta incelenir.

1)Etken Fiil ve Edilgen Fiiller:

Yüklem durumundaki fiilin gösterdigi isi dogrudan dogruya öznenin kendisi yapiyorsa fiil etken çatili demektir.Yani fiilin gerçek öznesi varsa ve ?l,n? çati ekini almamissa fiil etkendir.Bir fiil ?l,n? çati ekini almissa ve eylemin kim tarafindan yapildigi belli degilse o fiil edilgendir. Edilgen fiillere ?kim tarafindan? sorusunu yönelttigimizde cevap alamayiz.

*Evi güzelce temizledi.(evi temizleyen kim? ?o?, geçek öznesi var, o halde etkendir.)

b.li.ne

*Ev temizlendi. (ev kim tarafindan temizlendi?cevap alamiyoruz, eylemi yapan belli degil o halde edilgen)

s.ö

*Kadin, bulasigi yikadi.(bulasik kim tarafindan yikandi? ?kadin? eylemi yapan belli oldugu için etken)

*Bulasik, yikandi. (bulasik kim tarafindan yikandi?belli degil,cevap alamiyoruz, o halde edilgen)

*Polis, bu kisileri ariyor.(arayan kim? ?polis? gerçek öznesi var eylemi yapan belli öyleyse etken)

*Bu kisiler araniyor. (arama eylemini yapan kim? Belli degil öyleyse edilgendir)

*Masalari kenara çekti. (masalari kenara çeken kim? ?adam? eylemi yapan belli öyleyse etkendir.)

*Masallar kenara çekildi.(masalari kenara çeken kim?belli degil öyleyse edilgendir)

*Sinavin iptal edilecegini söyledi.(sinavin iptal edilecegini söyleyen kim? ?o? gerçek öznesi vardir,etkendir.)

*Sinavin iptal edilecegi söylendi.(sinavin iptal edilecegini söyleyen kim?belli degil o halde edilgen.)

*Ilik yaz aksamlarinda sarkilar söylerdik. (sarkilar söyleyen kim ? ?biz? gerçek öznesi var o halde etken)

*Ayrilik gecesini hiçbir zaman unutamadim. (unutamayan kim? ?ben? gerçek öznesi var o halde etken)

*En güzel siirler gençligin uykusuz gecelerinde yazilir. (yazma eylemini yapan kim? belli degil. edilgen)

*Çalindi umutlarin en güzeli benden. (edilgen)

2.Dönüslü Fiiller:

Fiil kök ya da gövdelerine ?n, l? çati ekleri getirilerek yapilir.Dönüslü eylemlerde özne isi bizzat kendisi yapar ve yaptigi isten de bizzat kendisi etkilenir.Edilgen fiillerle dönüslü fiiller birbiriyle karistirilmamalidir. Ikisi de ?l,n? çati eki alir.Ancak edilgen çatili fiillerin gerçek öznesi yokken dönüslü çatili fiillerin gerçek öznesi vardir.Ayrica dönüslü çatili fiillerde ?kendi kendine? anlami vardir.

* Annem gelecegimi ögrenince çocuklar gibi sevindi.

* Kocasi eve gelmeyince karisi meraklanmis.

* Yüzmek için hemen soyundu.

* Çocuklar havuzda yikandi.

* Bir Akdeniz kentinin tuz kokan sabahlarinda uyaniyorum.

* Kiz aynanin karsisinda saatlerce süsleniyor.

* Kadin etrafa bakindi.

3. Istes Çatili Fiiller:

Fiil, kök ya da gövdelerine ?s, les? çati ekleri getirilerek yapilir.Istes eylemler, isin birden fazla özne tarafindan karsilikli ya da birlikte yapildigini bildirir.Istes çatili fiillerde özne gerçektir.

* Sen sahilde üzgün beklerken öpüsür ay ile sular. (k)

* Görünmez dallarda kuslar ötüsür. (b)

* Kuru güz yapraklari uçusuyor rüzgarda.( b)

* Onunla bir süre öylece bakistik. (k)

* Sazi ellerine alan asiklar saatlerce atisti. (k)

* Onunla hemen her gün telefonlasirim. (k)

* Yolcular durakta beklesiyordu. (b)

Not: Bazi fiiller çati eki almadan da isteslik özelligi gösterebilir.

* Türk-Yunan ordusu Sakarya?da savasti.

* Pehlivanlar er meydaninda gürestiler.

* Onunla istemeye istemeye baristim.

* Sonunda ona kavustum.