EKLER                                         .

                      I                                                                                        I

     Çekim Ekleri                                                                              Yapim Ekleri

                .   I                         .                                             1. Isimden isim yapim ekler.

       I                                    1                                              2. Isimden fiil yapim ekleri

 Isim çekim ekleri             Fiil çekim ekleri                             3. Fiilden isim yapim ekleri

 1. Çogul ekler.                1.Zaman ekleri                              4. Fiilden fiil yapim ekleri

  2. Hal ekleri                   2.Dilek ekleri

 3. Iyelik ekleri                 3.Sahis ekleri

4. Ilgi eki

5. Ek eylem ekleri

 

A) ISIM ÇEKIM EKLERI:

 

1) Çokluk Eki: Isimlerin sayi bakimindan çoklugunu bildirirler.

*elmalar,çocuklar ,ögrenciler.

 

2)Hal Ekleri:- i,-e,-den,-de  ekleridir.

 

*Kitabi ver (belirtme hali)

*Yola bak  (Yönelme hali)

*Evden geliyorum  (Çikma hali)

*Sende kaldi  (Bulunma hali)

*Siradan insanlarla isim olmaz.(Sifat yapmistir ve bu yüzden yapim eki olmustur)

*Bunlar gözde çocuklardir.(Sifat yapmistir ve bu yüzden yapim eki olmustur)

*Sudan sebeplerle yanima gelme (Sifat yapmistir ve bu yüzden yapim eki olmustur)

 

3)Iyelik ekleri: Eklendigi isimlerin kime ait oldugunu ifade eder.

 

*Kitabim,kitabin, kitabi, kitabimiz, kitabiniz, kitaplari iyelik eklerini, ismin basina benim, onun, bizim, sizin, onlarin zamirlerini getirerek bulabiliriz.

 

4) Ilgi ekleri (Tamlama Ekleri) :"in, in, un, ün" biçimindedir.Belirtili isim tamlamasi kurar.

 

*kapi?n?in    kol?u , müdür?ün   oda?si

 

5)Esitlik Eki : "-ca,--ce"  biçimindedir.

 

*Sence bu dogru mu?

*Çocukça davranma

 

6)Ek eylem Ekleri :Isim soylu sözcükler yüklem yapma göreviyle kullanilan eklerdir.

 

iyi?y-im,   iyi?sin, iyi?dir, iyi?y-iz, iyi?siniz, iyi?dirler

 

B)FIIL ÇEKIM EKLERI

 

1)Zaman ekleri (Bildirme Kipleri) :Fiillerde hareketin yapildigi zamani bildirir.

 

*gel?mis  (Duyulan geçmis zaman)

*oku?du  (görülen geçmis zaman)

*gid?i?yor  (Simdi geçmis zaman )

*yat?acak  (Gelecek geçmis zaman)

*Simdi gelir (Genis geçmis zaman)

 

2)Dilek kipleri:

 

*Gider?se?m  gelmem (Dilek?sart kipi)

*Biraz daha oturayim (istek kipi)

*Ders çalisalim (istek eki)

*Artik git?meli?y-im (Gereklilik kipi)

*Bunlari da oku?sun (Emir eki)

*Disari çikin (Emir eki)

 

3)Sahis Ekleri:

Fiillerde kip eklerinden sonra gelerek hareketi kimin yaptigini ifade eder.

Geliyor?um, çalismali?sin, yapti-     okusak?k , üzülür?üz  kosacak?siniz  yürüdü?ler

 

YAPIM EKLERI :Isim ya da fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan baska isim ya da fiil türeten eklerdir. Yapim ekleri eklendigi sözcügün anlamini da türünü de degistirir. Her zaman çekim eklerinden önce gelir. Yapim eki almis bir sözcüge türemis sözcük ya da gövde denir.Eger sözcük yapim eki almissa basit yapilidir sözcük çekim eki olsa da basittir

 

1)Isimden Isim Yapim Ekleri : 

 

*Lik: kömür?lük, göz?lük , kulak?lik ?

*li: Sehir?li , para?li , agaç?li , bas?li ?

*siz: su?suz, para?siz, ev?siz,

*cü: göz?cü, sanat?çi, yol?cu, simit?çi,

*ce: Türk?çe   Ingiliz?ce

*das:Çag?das, arka?das, yol?das

*üncü: üç?üncü bes?inci

*msi:aci?msi eksi?msi

*cil:et?cil  ben?cil insan?cil

*sin: sari?sin

*sal: kum?sal kadin?sal

*it: yas?it

*cagiz: kiz?cagiz çocuk?cagiz

*cik:az-i-cik küçük?cük

*ti: horul?ti civil?ti

 

2)Isimden Fiil Yapan Ekler :Isim köklerine veya gövdelerine gelerek onlardan fiil türetir.

 

*la :su-la, tas-la, ugur-la

*al: çok-al, az-al, dar-al

*l: dogru-l, sivri-l

*a: kan-a, yas-a, tür-e, bos-a

*ar: yas-ar, mor-ar, sari-ar

*da: fisil-da, horul-dagürül-de

*at: yön-et, göz-et

*ik: geç-ik, bir-ik

*imsa: az-imsa, benim-se,küçü(k)-mse      

 --kir:fis?kir, hay?kir

 --lan:ev?len, rahat?la

 --las:saka?las, der?les, çocuk?las

 --sa:su?sa, garip?se önem?se

 

3)Fiilden Isim Yapan Ekler:Fiil kök veya gövdelerine gelerek isim yapan eklere denir.

 

 --ca:düsün?ce, eglen?ce

 --ocak?ecek: giyecek, yok?ocak, aç?ocak

 --ak:yat?ak, kaç?ak, dur?ak,

 --ga:böl?ge, bil?ge, süpür?ge,

 --gan:çalis?kan, unut?kan, kay?gan

 --gi:sev?gi, çal?gi, as?ki

 --giç:bil?giç, dal?giç, baslan?giç

 --gin:yor?gun, bil?gin, bez?gin, bit?gin

 --i,--i:yaz?i, öl?ü, yap?i, çat?i, kok?u, dog?u

 --ici?ici:yap?ici, gör?ücü, al?ici, sat?ici,

 --ik?ik:kes?ik, aç?ik, göç?ük,

 --im?im:say?im, seç?im, öl?üm, ölç?üm

 --in?in:yig?in, ak?in, tüt?ün, ek?in,

 --nç:gül?ünç, sev?inç

 --inti:kes?inti, çik?inti, dök?üntü,

 --ir-er:gel?ir, gid?er, ok?ur,

 --is:otur?us, yürü?y-üs,

 --it:geç?it, yak?it, ölç?üt,

 --ma:gülmeyi severim , konusmayi bil.

 --mak:gelmek, gitmek

 --ti:belir?ti, kizar?ti,

 

Fiilden Fiil Yapan Ekler:Fiil soylu kelimelerden yeniden fiil yapan eklere denir.

 

 --dir:gül?dür, yap?tir, kos?tur,

 --ala:kov?ala, silk?ele,

 --er:gider, çik?ar,

 --imsa:gül?ümse, an?imsa,

 --in:gez?in, gör?ün, sev?in, tasi?n,

 --r:kaç?ir, bat?ir, iç?ir,

 --s:gör?üs, uç?us, gül?üs,

 --t:uza?t, sap?it, korku?t, üsü?t,

 --i:sev?il, kir?il, sat?il

 

                    BIRLESIK   SÖZCÜK

 

Iki sözcügün bir araya gelerek yeni bir kavrami karsilamak üzere birlesip kaliplasmasiyla olusan sözcüklerdir.

Birlesik sözcükler degisik sekillerde olusur. Bazilari isim tamlamalarinin kaynasmasiyla , bazilarinin da sifat tamlamalarinin kaynasmasiyla olusur.

Birlesik sözcükleri su sekilde sifatlandirilir

 

A)ANLAMSAL KURULUSLARINA GÖRE BIRLESIK SÖZCÜKLER

 

1)Her iki sözcük de gerçek anlamini yitirebilir.

*Saksidaki hanimeli mi?

*Kusburnu içer misin?

*Biraz da imambayildi alir misin?

*Seni tahtakurusu sirmis.

 

2)Sözcüklerden yalniz biri anlamini yitirmis olabilir.

*Su yeryüzünde ne insanlar var.

*Eskisehir e gittin mi?

 

Not:Sözcükler birlesirken sözcüklerden bir dahi gerçek anlamini yitirirse birlesik sözcük bitisik yazilir.

 

3)Her iki sözcük de gerçek anlamini koruyabilir:

 

*Kuzeybati ya  gideceksin.

*Bu ayakkabi ne kadar?

 

B)BIÇIMSEL KURULUSLARI (YAPILISLARI) BAKIMINDAN  BIRLESIK  SÖZCÜKLER

 

 1.Isim Tamlamasi Yoluyla:

 

*Yüzbasi seni çagiriyor.

*Batik denizalti çikarildi.

*Balayina nereye gidecekler?

*Saksidaki aslanagzi mi?

 

2)Sifat Tamlamasi Yoluyla:

 

*Askerligini Kirikkale de yapmis.

*Sen ne kadar açikgöz birisin?

*Sivrisinek batakliklarda çok olur.

*Acigöl e hangi yoldan gidebilirim?

 

 3)Iyelik Ekinin Kaynastirmasi Yoluyla:

 

*Ögrencileri basibos birakmamak lazim.

*O bagriyanik bir annedir.

*Bunlar sütübozuk insanlardir.

 

4)Iki Çekimli Fiilin Kaynasmasi Yoluyla:

 

*Sen ne kadar vurdumduymaz bir insansin.

*Bu çekyat eskimis

*Dedikodu yapanlari sevmem.

*Uyurgezerlik bir hastaliktir.

*Gelgitin diger adi ne?

 

EKLERLE ILGILI GENEL UYARILAR

 

1)-i 1.tekil kisi ekiyle,bu eke benzeyen diger ekler karistirilmamalidir.

 

*Evi yandi. (3.t.k.iyelik eki)

*Evi yakti. (Ismin ?i hali)

*Bu yapi Osmanlilardan kalmadir. (Fiilden isim y.eki)

 

2)Çekim ekleri eklendigi sözcügün anlamini degistirmez.Fakat isim çekim eklerinden olan  -de ve ?den hal ekleri eger sifat olarak kullanilirsa yani sifat yapiminda görev alirsa o zaman ismin anlamini degistirir ve yapim eki olur.

 

*Okuldan geliyorum. (Çikma durum eki)

*Senin gibi bir candan arkadasim yok. (Sifat yaptigi için yapim ekidir.)S            I

*Yalandan bir kavga çikardilar. (Sifat yaptigi için yapim ekidir)      I

*Siradan insanlarla isim olmaz.

*Sende bir seylerim kaldi.(Bulunma durum eki)

*Bunlar,gözde ögrencilerdir.(Sifat yaptigi için yapim ekidir)

 

3)1.Tekil kisi eki olan  -m  ile bu eke sekilce benzeyen diger ekler birbiri ile karistirilmamalidir.

 

*Seçimi kim kazandi? (F.i.yapim eki)

*Bir dilim ekmek verir misin? (F.i.y.eki)

*Bu isten dilim çok yandi. (1.t.k.i.eki)

*Sana saçimi süpürge ettim.

*Ama ben daha çok küçügüm. (Ek-fiil)

*O benim kalemim. (Tamlayan durum eki)

*Beni birakip gitme küçügüm. (1.k.i.eki)

 

4)2. kisi iyelik eki olan  -n ile buna sekilce benzeyen diger ekler karistirilmamalidir.

 

*Aklin neredeydi? (2.t.kisi iyelik eki)

*Bu yil ekin ekmeyecegiz. (F.i.y.e.)

*Buraya gelin. (2.ç.kisi emir eki)

*Yurdun sorulari bitmiyor. (Ilgi eki)

*Turistler,bu yil Türkiye?ye akin edecek. (F.i.y.e.)

 

5)Isim-fiil eki olan  -ma,-me  ile  f.f. yapan olumsuzluk eki karistirilmamalidir.

 

*Yürümeyi severim.(Isim-fiil)

*Onunla biraz konusmayi dene.(Isim-fiil)

*Artik benimle konusma.(F.f.yapan olumsuzluk eki)

*Pesimden gelme.(F.f. yapan olumsuzluk eki)

 

6) ?L? fiilden fiil yapim ekiyle ?L? isimden fiil yapim eki birbirine karistirilmamalidir.

 

*Artik günler kisaldi.(I.f.y.e.)

*Bardak kirildi.(F.f.y.e.)

 

7) ?S?filden fiil yapim ekiyle (isteslik eki), ?s? fiilden isim yapim eki (isim-fiil) birbiriyle karistirilmamalidir.

 

*Hep birlikte gülüstüler.(F.f.y.e.) (isteslik eki)

*Bakislarin beni heyecanlandiriyor.(F.i.y.e.) (isim-fiil)

*Bu gülüsü,bu bakisi hiç unutmam.(F.i.y.e.) (isim-fiil)

*Bir süre öylece bakistik.(F.f.y.e.) (isteslik eki)

 

S:Karsilikli ya da birlikte yapilma anlami veriyorsa f.f. yani ?isteslik eki? dir.

 

8)Isimden isim yapim eki olan ?-ci? ile fiilden isim yapim eki ici birbiriyle karistirilmamalidir.

 

*Yolcu var mi?(i.i.y.e.)

*Kalici bir isin yok mu?(f.i.y.e.)

 

9)Fiilden isim yapim eki olan  ?-sal? ile isimden isim yapim eki olan ?-sal? birbiriyle karistirilmamalidir.

 

*Kumsal (i.i.y.e.)                 *Gör-sel (f.i.y.e.)

*Evren-sel (i.i.y.e.)             *isit-sel (f.i.y.e.)

 

10)Isimden fiil yapan  ?-imse? ile F.F.yapan  ?-imse? karistirilmamalidir.

 

*Ben-imse (i.f)                  *Gül-ümse (f.f)

*Öz-ümse (i.f)                  *An-imsa (f.f)

 

11)Türkçede önce yapim eki sonra çekim eki gelir.

 

*Kork-u-yor-um                  *tasliklar

  Bunun istisnalari da olabilir.

*Annemsiz gitmem.

 

12)Bir sözcük birden çok yapim eki alabilir.

 

*Gözcülük, korkulu, dalgali, isiksiz, örtülü?