CÜMLE  TÜRLERI ( ÇESITLERI )-LİSE EDEBİYAT KONU ANLATIMI-

            .  I                                                       I                                                  I                                           I                                                                                            

                                                             b)Anlamina Göre Cüm.          c) Ögelerinin Diz. G. Cüm.              d)Yapisina G. Cüm.

a) Yüklemine Göre Cüm.                       1) Olumlu Cümle                    1) Düz (Kuralli) Cümle                   1) Basit Cümle

1)Isim cümlesi                                       2) Olumsuz Cümle                  2) Devrik (kuralsiz)Cümle              2) Birlesik Cümle

2)Fiil cümlesi                                         3) Soru Cümlesi                      3) Eksiltili Cümle                           3) Sirali Cümle

                                                            4)Ünlem Cümlesi                    4) Parantez Cümlesi

                                                            5) Emir Cümlesi

                                                            6)Gereklilik Cümlesi

                                                            7)Istek Cümlesi

                                                            8)Dilek Cümlesi

                                                            9)Sart Cümlesi

 

 

 

1. YÜKLEMINE GÖRE CÜMLELER:

 

a)Isim (ad) Cümlesi:

 

Yüklemi  isim olan cümlelere denir.

 

*Ne güzel komsumuzdun sen Fahriye abla >komsu ?i?di?n

* Bence dinin gibi küfrün  de  mukaddesti Senin

* Burada vefa yok

* Bu  yaptiklarim Senin içindir

 

Not: Bazi isim cümlelerinde ekfiil düsebilir.

 

*Bizimkiler çok iyi (dir)

*Bu yil ayakkabilar pahali  (imis)

 

Not:  Yüklemi hem isim hem de fiil olarak kullanilabilen (ortak köklü ve sestes kelimeler)kelimelerin isim mi fiil mi oldugunu anlamak için cümledeki kullanimina bakmak gerekir.

 

*Sende ders notlari varmis (var imis)  (isim cümlesi)

*En sonunda varmissin bir Erzincanliya (fiil cümlesi)

 

b)Fiil (Eylem)Cümlesi :

 

Yüklemi çekimli bir fiilden kurulu cümlelere fiil cümlesi denir. 

Fiil cümlelerinde yüklem haber ya da dilek kiplerinden biriyle çekimlenir.

Isim cümleleri de ekeylem olabilir.

 

*Sana çirkin dediler, düsmani oldum güzelin (Görülen geçmis zamanla çekimlenmis )

*Kahpelendin de garez bagladim  ahlaka bile (Görülen geçmis zamanla çekimlenmis)

*Suya versin bagban gülizari  zahmet  çekmesün (Emir kipi)

*Artik buradan gitmeliyim (Gereklilik kipiyle çekimlenmis)  

 

Not :Fiilimsilerin yüklem oldugu cümleler isim cümlesidir.

 

*Amacim buradan gitmekti.   (isim cümlesi )

*Eski bir tanidigiydi.  (isim cümlesi)

 

2.ANLAMLARINA GÖRE CÜMLELER:

 

a)Olumlu Cümle :

 

Yüklemin bildirdigi eylemin yapildigini, gerçeklestigini ya da gerçeklesebilecegini belirten cümleler olumludur.Dilimizdeki isim ve fiil soylu sözcüklerin hepsi olumludur.Bunlar bazi eklerle ya da sözcüklerle olumsuz biçime sokulur.

 

*O günler çok güzeldi  (olumlu isim c)

*Hep seni bekledim  (olumlu fiil cümlesi)

*Kalbimi çalan buydu  (olumlu isim cümlesi)

 

b)Olumsuz Cümle:

 

Yüklemin bildirdigi isin gerçeklesmedigini anlatan cümleler olumsuzdur.

Olumlu isim cümlesi yok, degil, ya da siz ekiyle olumsuz yapilir.

 

*Kapini çalan bendim (olumlu isim cümlesi)

*Kapini çalan ben degildim (olumsuz isim cümlesi)

*Disarida birkaç kisi vardi (olumlu isim cümlesi)

*Disarida hiç kimse yoktu (olumsuz isim cümlesi)

*O, çok güçlüydü (olumlu isim cümlesi)

*O, çok güçsüzdü (olumsuz isim cümlesi)

*Eve gelmis (olumlu fiil cümlesi)

*Eve gelmemis (olumsuz fiil cümlesi)

 

Not: Bir cümlenin yükleminde olumsuzluk bildiren ek ya da sözcük yoksa cümle biçimce olumludur.Bir cümlenin yükleminde olumsuzluk bildiren ek ya da sözcük varsa cümle biçimce olumsuzdur.

 

* Yarin size geliyoruz  (Biçiminde ve anlamca olumlu)  

*Yarin size gelmiyoruz (Biçiminde ve anlamca olumsuz)

 

Not2:Biçimde olumlu her cümle, anlamca olumlu olmayabilir.

 

* Haydi bu isi yapabilirsen  yap (yapamazsin )   (Biçimce olumlu, anlamca olumsuz cümle)

*Gel de bu isin içinden çik  (Çikamazsin) (Biçimce olumlu, anlamca olumsuz)

* Ne arayanim var ne de soranim (yok) (Biçimce olumlu, anlamca olumsuz)

 

Not3:Bir cümlede olumsuzluk bildiren ek ya da sözcük tekse, o cümle biçimce de anlamca  da olumsuzdur. Bir cümlede olumsuzluk bildiren ek ya da sözcük iki tane ise o cümle biçimce olumsuz, anlamca olumludur.

 

*Hala yanima gelmis degil (gelmemis) (Biçimce ve anlamca olumsuz cümle)

*Böyle yapmayin (Biçimce ve anlamca olumsuz cümle)

*Seni sevmiyor degilim (seviyorum) (Biçimce olumsuz, anlamla olumlu)

 

C)Soru Cümlesi :

 

Bir duygu veya düsünceyi soru yoluyla açiklayan cümlelere soru cümlesi denir.

Dilimizde soru anlami soru sifatiyla, soru zamiriyle, soru zarfiyla veya soru edatiyla saglanabilir.

 

*Dün beni arayan sen miydin? (soru anlami soru edatiyla saglanmis.)

*Bize ne zaman geleceksin?(soru anlami soru zarfiyla saglanmis)

*Bana ne aldin?(soru anlami soru zamiriyle saglanmis)

*Hangi okulda çalisiyorsun? (soru anlami soru sifatiyla saglanmis)

 

    Soru cümleleri gerçek ve sözde soru cümlesi olmak üzere iki gurupta incelenebilir.

Gerçek soru cümleleri mutlaka cevap gerektirirken sözde soru cümleleri gerektirmez.

 

*Okula neden gelmedin? (Gerçek soru cümlesi )

*Dersi anliyor musunuz?(Gerçek soru cümlesi)

*Beni soran kim? (Gerçek soru cümlesi)

*Hiç üzülmez olur muyum? (sözde soru cümlesi)

*Onu ben mi dövmüsüm? (sözde soru cümlesi)

*Su kitabi bana verir misin? (sözde soru cümlesi)

 

Ünlem cümlesi :

 

Özlem, sevinç, heyecan, korku, üzüntü, onaylama? gibi degisik duygular anlatan cümlelere denir.

 

*Eyvah, ne yer ne yar kaldi!

*Neydi o  güzellik öyle!

*Süper bir is buldum!

 

e)Emir (Buyruk) Cümlesi:

 

Yüklemi  emir kipiyle çekimlenmis cümlelere emir cümlesi denir

Emir kipinin 1.tekil ve 2. çogul çekimleri yoktur. Emir kipinin çekimi söyledir.

(Ben)  ---                               (biz)  ---

 (sen)  yap                             (siz) yapin,  yapiniz

(o)  yapsin                             (onlar)  yapsinlar

                                              

* Oraya  gitme

 *Derse zamaninda giriniz

*Buraya gelsinler

*Suraya otur

Not1:  ? acak, - ecek  ekiyle çekimlenmis bazi fiiller emir anlami tasiyabilir.

 

*Bu kitabi okuyacaksin (oku)

*Hemen yanima geleceksin.(gel)

 

Not2: Yüklemi emir kipiyle çekimlenmis cümlelerden bazilari emir anlamini yitirerek rica, hatirlatma, dilek ?anlamlari tasiyabilir.

 

*Saglik olsun     *Allah kazadan korusun     *Kusurumuzu hosgörün     *Sen ona bakma

 

f)Gereklilik Cümlesi :

 

Yüklemi gereklilik kipiyle  (-mali-meli )çekimlenmis cümlelere gereklilik cümlesi denir. Eylemin yapilmasi gerektigini anlatir.

 

*Bu sinavi kazanmalisiniz.

*Sorulari hizli çözmelisiniz

 

Not :Bazi cümlelerde yüklem gereklilik kipiyle çekimlenmedigi halde, gereklilik anlami bulunabilir.

 

*Bol bol paragraf çözmeniz gerek (çözmelisiniz)

*Bir çare bulmam lazim (bulmaliyim)

*Onu görmem icap ediyor (görmeliyim)

 

g)Istek Cümlesi :

 

Yüklemi istek kipiyle (-e-a-ayim-alim) çekimlenmis cümlelere denir.

 

*Biraz meyve alayim

*Kapiyi açik birakmayasin

*Haydi biraz gezelim

 

h)Dilek Cümlesi :

 

Yüklemi dilek ?sart kipiyle (-se-sa-)çekimlenmis cümlelere denir.

 

*Oralari da görsem

*Su okul bir bitse

 

Sart  Cümlesi:

 

Yan cümlesi dilek ? sart   kipiyle çekimlenmis cümlelerdir.

 

*Kitabi alirsam  okurum

*Evden çikabilirsem size de ugrarim.

* Okursan iyi  bir yere gelirsin

 

3.ÖGELERIN IN   DIZILISINE GÖRE CÜMLELER  

 

Kuralli Cümle :

 

 Yüklemi  Sonda bulunan cümlelere kuralli   (düz)  cümle denir.

*Yarin size  gelecegim

*Siirin hasini ayak seslerinde tanirim

*Ne zaman bir köy türküsü duysam sairligimden utanirim

 

b)Kuralsiz (Devrik ) Cümle :

 

Yüklemi sonda bulunmayan cümlelere denir.Bu tür cümleler anlatim bakimindan bozuk degildir.

 

*Ne diyeceksin bu konuyla ilgili

*Görüyorum seni 

 

C)Eksiltili Cümle :

 

Yüklemi söylenmemis cümlelere denir.

 

*Topragi tasli yerden (olacaksin)kizi kardesli yerden (olacaksin)

*Kisa bir sessizlik (oluyor) sonra müzik basliyor.

*Insani mest eden güzelligi ?(var)

 

d)Parantez Cümlesi :

 

Içerisinde arasöz veya aracümle bulunan cümlelere denir. Arasözler cümlenin anlamini güçlendirmek veya bir açiklama yapmak amaciyla cümlenin akisi kesilerek araya alinan sözlerdir.

Arasözler iki virgül iki kisa çizgi ya da parantezler arasinda gösterilir.

 

*Bu kadin evin hizmetçisi çok iyi kalpli bir insandi (arasöz)

*Iyi çalisan ögrenciler emin ol sinavi kazanir. (aracümle)

*Yahya Kemal siz de biliyorsunuz neo-klasik bir sairdir (aracümle)

 

YAPILARINA GÖRE CÜMLELER

 

Cümleler yapilarina göre 3 gurupta ayrilir.

A)Basit cümle

B)Birlesik cümle

C)Sirali cümle

 

A)BASIT CÜMLE:

 

 Tek yüklemi bulunan tek yargi bildiren cümlelerdir.

 

*Çalikusu, Damga, Acimak, Bir Kadin Düsmani, Dudaktan Kalbe romanlari Resat Nuri Güntekin? e aittir.

*Seninle bir daha görüsmeyecegim.

*Halit Ziya Usakligil, Servet-i Fünün edebiyatinin en büyük romancisidir.

*Ikinci Yeni sanatçilari siiri soyutlastirmislardir.

 

B)BIRLESIK CÜMLE:

 

Birlesik cümleleri dört gurupta incelenir.

 

1)GIRISIK BIRLESIK CÜMLE:

 

Içinde fiilimsi (isim fiil, sifat fiil, zarf fiil)bulunan cümlelere denir.Fiilimsinin yer aldigi bölüme yan cümle asil yüklemin bulundugu bölüme de temel cümle denir. Bir cümlede kaç tane fiilimsi varsa o kadar yan cümle var demektir.

 

*Beni sorani, gördün mü?  (Yan cümlecik Temel cümlenin b.li nesnesidir.)

*çalisan kazanir.  (Yan cümlecik temel cümlenin öznesidir.)

*Seni görünce mutlu oluyorum.  (Y.C.T.C nin Z.T dir.

 *Seni seven insanlari  sen de sev.(Y.C.T.C nin B.li Nesnesidir.)

*Beni dinleyin herkese tesekkür etmek  istiyorum

 

ÖRNEK  Asagidakilerden hangisinde dizeler basit cümle olusturmaktadir.

 

A)Mustafa Kemal baris olmus.  Gürül gürül akan irmaklarda

B)Mustafa Kemal özgürlük olmus  Özgürlük diye çarpan yüreklerde

C)Mustafa Kemal bereket olmus  Uzanip giden bu topraklarda

D)Mustafa Kemal türkü olmus  Inanmis

E)Mustafa Kemal ülkü olmus

 

2)Iç içe Birlesik Cümle (Kaynasik Cümle):

 

Bir cümle baska bir cümlenin içinde yer alir ve onun bir ögesi olursa buna iç içe birlesik cümle denir.Iç cümle temel cümlenin öznesi, nesnesi ya da baska bir ögesi olabilir.

 

*Ben gidiyorum.  dedi.  (iç cümle temel cümlenin nesnesi

       iç cümle           TC

*Ben büyüdüm,   diyorsun. (iç cümle temel cümlenin 

          i.c                  TC

nesnesi durumundadir)

*Adam:   beni  burada bekleyin.   dedi.( iç cümle temel cümlenin nesnesi durumundadir)

 

3)Sarti Birlesik Cümle:

 

Yan  cümlecigi ? se,mi ile kurulan ve temel cümlenin gerçeklesip gerçeklesmeyecegini kosula (sarta)  baglayan cümledir.

 

*Görürsem  söylerim.

*Çalismadin mi basarili olamasin.

*Sen gelirsen  ben de gelirim.

 

4) Ki?li BIRLESIK CÜMLE:

 

Ki  baglaciyla birbirine baglanan cümlelere denir.

 

* Benimle konus ki seni anlayayim.

* Dürüst ol  ki insanlar sana güvensin.

* Düzenli çalis ki kazanasin.

* Siir o kadar güzel okudu ki sasirdim kaldim.

 

SIRALI CÜMLE:

 

Içinde birden çok tamamlanmis yargi bulunan cümlelere denir.Sirali Cümleler 2 gurupta incelenir.

 

1)Bagimli Sirali Cümle 

 

Ögrenilen en az biri ortak olan sirali cümlelerdir.

 

* Yasli kadin  buraya kadar geldi sizi sordu (özne ortak)

*Beni aramis ama bulamamis (özne ve nesne ortak)

*Türkiye de bu kitabi bastirmis satmisti. (özne DT, N ortak)

*Onu bana beni ona sikayet eder. (yüklem ortak)

*Yazin Antalya ya gider orada gezerdik (özne ve zarf tümleci ortak )

 

2)Bagimsiz Sirali Cümle :

 

Ögelerinden hiçbiri ortak olmayan cümlelerdir.

 

*Evden sessizce çiktik sokakta lambalar yanmiyordu  

*Yagmur durmustu yollar çamurdan görünmüyordu

* O geziyordu ben çalisiyordum

*Deneme baska seydir felsefe baska seydir.

 

Not: Bazi kaynaklar ama fakat çünkü gibi baglaçlarla birbirine baglayan cümleleri bagli cümle olarak kabul eder.

 

*Bu ise basliyorum;ama bugün bitiremem.

*Sabahi severiz; çünkü gündüzün baslangicidir.