CÜMLENIN ÖGELERİ-LİSE EDEBİYAT KONU ANLATIMI-
YÜKLEM :
Cümlede isi, hareketi, yargiyi, bildiren çekimli unsura denir.
Not :Bir cümle birden çok ögeden olusabilecegi gibi tek bir yüklemden de olusabilir.
* Ertesi gün okula müfettisler gelmisti.(C)
* Düsünüyorum (C)
* Güzeldi. ( C )
Not:Yüklem genlikle cümlenin sonunda bulunur; ancak günlük konusmalarda, atasözlerinde ve siirde yüklemin yeri degisebilir.
*Gel çabuk buraya!
*Sakla samani gelir zamani .
*Istanbul u dinliyorum gözlerim kapali
Not:Her sözcük ya da sözcük gurubundan yüklem yapilabilir.
*Gecenin yalnizliginda sadece seni düsünürüm (fiil)
*Kasaba halki meydanda toplanmisti.(fiil)
*Yasadigimiz günler tipki bir rüzgar gibiydi.(edat)
*Bu olaylarin suçlusu odur. (zamir)
*Sabah uyandiginda gözleri isil isildi.(ikileme)
*Konusmalarina ister istemez kulak misafiri oldum. (deyim)
*Çalismak yasamin bir parçasidir.
*Odayi süsleyen sey rengarenk çiçeklerdir. (sifat)
*Ögrenmenin bir yolu da okumaktir.
*Ali derslerinde çok basariliydi.
2.ÖZNE
Yüklemin bildirdigi isi, hareketi yapan veya yarginin gerçeklesmesine araç olan unsura denir.
Not:Özneyi bulmak için yükleme kim, ne sorulari sorulur Yüklemi isim olan cümlelerde ise olan kim, olan ne sorulari sorulur.
*Seyirciler fotograf sergisini çok begendi.
*Ailece bulmaca çözmeye meraklidirlar.
*Güzel gözler tül ardindan görünsün.
*Coskun nehirler gibi aglamak istiyorum.
*Ben bu yüzden yalnizliga hasretim .
*Keskin bir rüzgar eser simdi daglardan.
*Ihtiyar kadin gitmeme taraftar degildir.
Not: Yüklemi edilgen fiillerle kurulan cümlelerin gerçek öznesi yoktur.
*Yemekten sonra erkenden yatildi.
*Okula kadar yüründü.
*Kahvaltida çaylar içildi.
*Aksam geç saate kadar derse çalisildi.
Üç çesit özne vardir:
A.Gerçek Özne:
Yüklemin bildirdigi isi hareketi bizzat kendisi yapan öznedir. Cümlede iki sekilde gösterilir:
1)Acik Özne:
Cümle içinde açik bir sekilde gösterilir
*Yagmur çok siddetli yagdi.
*Çocuk iki gündür hasta yatiyor.
*Gemi ufukta yavas yavas kayboluyordu.
*Geceleri bir ses uykumu böler.
2)Gizli özne:
Cümlede dogrudan yer verilmeyen ancak yüklem tasidigi eklerden anlasilan öznedir.
*Ertesi gün ona telefon ettim.
*Görmeyeli hemen de bizi unutmussun.
*Bu kiyi kasabasina her yaz gelirim.
*Kumsalda yürüyüs yapiyorlar.
NOT:Yüklemi isim olan cümlenin öznesi gerçektir.
*Siyah renkli araba satiliktir.
*Dün aksam pencereler kapaliydi.
B)Sözde Özne:Yüklemi edilgen çatili cümlelerde,aslinda nesne olan öge özne olarak kullanilir.
*Agaçtaki meyveleri topladi.
*Agaçtaki meyveler toplan.
*Ögrenciler bütün sinifi temizledi.
*Bütün sinif temizlendi.
*Hep bir agizdan ilahiler okunuyor.
*Dügün için yemekler yapildi
C)Örtülü Özne
Yüklemi edilen çatili cümlelerde bazen ??ce, tarafindan, nedeniyle,??gibi sözcükler kullanilarak isi bizzat yapan varliga da yer verilebilir.
*Yolcu otobüsleri belediyemizce hizmete açildi.
*Yarisma halk tarafindan çok begenildi
*Kar nedeniyle yollar kapandi.
NOT:Her sözcük ya da sözcük grubu özne olabilir.
*Geçen gün evin duvari yikilmisti.(isim tamlamasi)
*Bahçesinde okyanuslar yetisiyordu.(isim)
*Derdini söylemeyen derman bulamaz.(sifat fiil)
*Sana bakmak suya bakmaktir.(isim fiil)
*Okumak zihni dinlendirir.(isim fiil)
*Çoluk çocuk otobüse dolmustu.(ekeylem)
*Yagmurlu havalar yarindan sonra ülkeyi terk edecek(sifat)
*Kimse seni benim kadar düsünmez(zamir)
3)NESNE
Öznenin yaptigi isten, hareketten etkilenen unsurdur
Uyari :isim cümlelerinde yüklemi edilgen çatili cümlelerde ve geçissiz fiillerde nesne yoktur.
Nesneler ek alip almamasina göre ikiye ayrilir.
a)Belirtisiz Nesne
Yükleme ne sorusu sorularak bulunur. Belirtme durum eki (--i) almamis olup yalin haldedir.
b)Belirtili Nesne
Yükleme kimi, neyi, nereyi sorulari sorularak bulunur.Belirtme durum eki olmustur.
*Bu yörede kizlarimiz kilim dokur.
*Yolun kenarina kocaman kütükleri yigmislar.
*O köpegi mahallenin çocuklari da ariyordu.
*Bu sehirde tüm sokaklar seni düsünür.
*Basimdaki gökleri bir deniz saniyorum.
*Kadin kendine bir elbise almis.
*Ben askimla bahari getirdim
*Buram buram kekik kokar
*O bugulu gözlerinde parlak yildizlari seyrettim.
*Okulda sigara içmek yasaktir.
*Safak gülleri ufukta bir bir soldu.
*Dün aksam burayi yakmislar.
4.ZARF TÜMLECI
Yer yön sebep miktar durum ve zaman bildirerek yüklemi açiklayan unsurdur. Zarf tümlecini bulmak için yükleme,
nasil, niçin, neden, ne kadar, ne zaman, kim tarafindan
ne tarafindan, sorulari sorulur.
*Dostluklar ömür boyu sürünce güzeldir.
*Bu gece her zaman disini tirnagina takarak çalisir.
*Yüregimdeki yara gittikçe büyüyor.
*Günes her dogdugunda y l nizlik basina vurdugunda beni hatirla.
*Trabzonlara yaslanip sarki söylüyor bir kadin.
*Kirgin kirgin yüzüme bakma Rosa.
*Ipissiz bir gecede karsilasmistik seninle.
*Göçmen kuslar güneye dogru göç ediyordu.
*Rusya?ya tonlarca findik ihraç edildi.
*Sicaktan tüm ekinler yanmisti.
*Bu yil yagmur yagmadigi için ürün de az oldu.
*Bu konser belediye tarafindan düzenleniyor.
UYARI:Yön isimleri yalin halde zarf tümleci olurlar.Belirtme durum eki (-i) alirsa belirtilinesne,-e/-de/-den,hal ekini alirsa dolayli tümleç olur.
* Hizmetçi,içeriyi iyice süpürsün.
n.
*Adam yavasça içeri girdi.
*Bir süre sonra içeriden bir ses geldi.
5)DOLAYLI TÜMLEÇ
Yönelme,bulunma ve çikma bildirerek cümlenin anlamini tamamlayan unsura denir.
NOT:Dolayli tümleç olan öge mutlaka ?e/-de/-den hal eklerinden birini alir.
*Bulusma yerine hemen gelmis.
*Senin kirpiklerinde bir damla oldu aksam.
*Aglamayan çocuga meme verilmez.
*Bir havuz kenarinda yan yana oturmusuz.
*Eskicinin sesi sokagin basindan duyuluyordu.
*Askerler kuyunun agzina birikmisti.
*Bu gazeteci yazilarinda gerçeklerden hiç sapmaz.
*Ihtiyar,bütün mirasini karisina birakmisti.
NOT:Dolayli tümleci bulmak için yükleme;
?kime,kimde,kimden,nereye,nerede,nereden? sorusu sorulur.
UYARI:-e/-den hal eki ?için? edati görevinde kullaniliyorsa ya da sebep bildiriyorsa zarf tümleci kurar.
-de/-den hal ekleri zaman bildiren sözcüklerin üzerine gelirse zarf tümleci olur.
*Korkudan kizin dili tutulmustu.
*Babasiyla kavga ettiginden eve ugramiyor.
*Birazdan hava kararacak.
*Yaz aksamlarinda yildizlari seyrederdik.
*Denize yüzmeye gidiyorum.
*Ailesine yürekten bagliydi.
6)EDAT TÜMLECI
Bazi edatlarla öbekleserek cümleyi ?amaç, araç, birliktelik, özgülük, karsilastirma,?? gibi anlamlarla açiklayan unsurdur.
*Çalismak için yurt disina gitmis.(amaç)
e.t.
*Kadin oglunu bulabilmek için gazeteye ilan vermis.(amaç) e.t.
*Bu tatliyi senin için ayirdim.(aitlik,özgülük)
e.t.
*Yagmur yagdigi için baraj tasmis.(z.t.,sebep)
*Yaraliyi hastaneye ambulansla götürmüsler.(araç)
*Bu yaz Bodrum?a ailesiyle gidecek.(birliktelik)
*Adam öfkeyle yüzüme bakti.(z.t. durum)
*Ali,arkadaslarina göre derse daha çok çalisiyor.(karsilastirma)
*Bana göre bu is olmaz.(görüs)
*Direge karsi on adim yürüdü.(z.t. yön)
*Sen bile dogum günümü kutlamadin.
e.t.
NOT: ?Için? edati kendinden önceki sözcükle birlikte neden-sonuç ilgisi kurarsa zarf tümleci,
?ile? edati durum ilgisi kurarsa zarf tümleci,
?karsi? edati yön ilgisi kurarsa zarf tümleci olur.
CÜMLEDE VURGU
Türkçede cümle vurgusu yüklem üzerindedir.Bu nedenle hangi öge daha çok vurgulanmak isteniyorsa yükleme yaklastirilir.
*Arkadaslari onu kapida bekliyormus.(D.T.)
*Arkadaslari kapida onu bekliyormus.(Nesne)
*Kapida onu arkadaslari bekliyormus.(Özne)
UYARI:Cümlede ?mi? soru edati varsa bu edattan önce gelen öge vurgulanmistir.
*Bu aksam siz Istanbul?a mi gideceksiniz? (d.t.)
*Bu aksam siz mi Istanbul?a gideceksiniz? (ö.)
*Bu aksam mi siz Istanbul?a gideceksiniz? (z.t.)
*Bu aksam siz Istanbul?a gidecek misiniz?(y.)
NOT:Cümlede soru sözcükleri varsa soruya verilecek cevap olan öge vurgulanmistir.
*Masamdaki kalemleri kim almis?
---Ayse.(Özne)
*Bu saatte nereden geliyorsun?
---Okuldan.(Dolayli tümleç)
*Bahçeden ne kopardin?
---Elma.(Nesne)
CÜMLENIN ÖGELERIYLE ILGILI GENEL ÖZELLIKLER
1) Hiçbir öge sözcük sayisiyla sinirli degildir.Bir öge,bir tek sözcükten olusabildigi gibi birden çok sözcükten de olusabilir.
*Bu yüzyilin en aci olaylarini yasamis ve dile getirmis
b.li. n.
olan Dadaloglu?nu degisik bir bakis açisiyla incelemeliyiz.
z.t y
*O , dün, bize, babasiyla geldi.
Ö. Z.T. D.T. E.T. Y.
2) Cümlede özne,nesne,dolayli tümleç ve zarf tümleci açiklayicisiyla birlikte kullanilabilir.
*Bir yil kalacagim bu ili Siirt?i, çok özleyecegim.
B.li n. Açiklyci.
*Annesini, o çok sevdigi çileli kadini,elleriyle topraga
B?li n. Açiklayicisi
verdi.
*Çocuk;sevinçle,etekleri zil çalarak,telefona kostu.
Z.T. Açiklayicisi
*Teyzem, Adana?da olan,buraya gelecekmis.
ö. Açiklayicisi
3)Bir cümlede birden fazla özne,dolayli tümleç, nesne, zarf tümleci ortak bir yükleme baglanabilir.
*Annesini,babasini,akrabalarini ve bütün arkadaslarini görmek istiyordu.
*Evde,okulda,sitede,her yerde ayni konu konusuluyordu.
4)Ögelere ayirmada tamlamalar, deyimler ve bilesik fiiller bölünmez.
*Bahçenin,birkaç yil önce yapilan duvari
s.ö. (Özne,belirtili isim tam.)
yükseltilecekmis.
. y.
*O her zaman ince eleyip sik dok (yüklem,deyimden olusmus)
y.
*Yaslilara, yardim edelim.(Yüklem,birlesik.fiil.olusmus)
y.
*Olay anlatimina dayanan eserler begeniyle okunur.
s.ö.(sifat tamlamasindan olusmus)
5)Hitaplar,ünlemler ve baglaçlar;öge disi sözcüklerdir. (Bagimsiz tümleçlerdir)
*Arkadaslar, beni dinler misiniz?
ö.disi
*Gelecegiz; fakat çok kalmayacagiz.
ö.disi
*Eyvah,çocuk düstü.
ö.disi
6)Siir dizeleri ya da devrik söyleyisler,kuralli cümle biçimine çevrilirse daha kolay bulunur.
*Hakkidir, hür yasamis bayragimin hürriyet,
*Hürriyet, hür yasamis bayragimin hakkidir.
ö. y.
7)Soru cümleleri degisik ögeleri buldurmayi amaçlayabilir. Sorulara verilecek cevaplar hangi ögeyi olusturuyorsa, soru cümlesi o ögeyi buldurmaya yöneliktir.
*--Kimi seviyorsun?
--Seni (Seni seviyorum) (Soru nesneyi buldurmaya
yönelik.)
*-Kim yapmis?
-Babam (Babam yapmis) (Soru özneyi buldurmaya yönelik)
*-Nereye gidiyorsun?
-Okula (Okula gidiyorum) (Soru d.t.?yi buldurmaya yönelik)
*-Ne zaman geldin?
-Dün (Dün geldim) (Soru z.t.?yi buldurmaya yönelik)
*-Kirilan neydi?
-Bardakti (Kirilan bardakti) (Soru yüklemi buldurmaya yönelik)
8) ?-mi? edatiyla olusturulan soru cümlelerinde ?-mi? hangi ögeden sonra gelmisse soru o ögeyi buldurmaya yöneliktir.
* Bugün bize gelecek misin?(Soru yüklemi buldurmaya yönelik)
* Bugün bize mi geleceksin?(Soru D.T.?yi buldurmaya yönelik)
* Bugün mü bize geleceksin?(Soru Z.T.?yi buldurmaya yönelik)
* Sen mi bugün bize geleceksin?(Soru özneyi
buldurmaya yönelik)
* Seni mi çagirmis?(Soru B.LI N.?yi buldurmaya yönelik)
9)Bir cümlede vurgulanan öge, yüklemden hemen önce gelen ögedir.
* Çocuklar,sevgiyle beslenir.(Edat tümleci vurgulu)
e.t.
*Cömert olmadan önce dogru olmayi bil.(B.li n. vurgulu)
*Kitabim sende kalmis.(D.t. vurgulu)
SORU: Asagidaki cümlelerin hangisinde soru,özneyi buldurmaya yöneliktir?
A) Beni mi aradilar?
B) Asagi mi inecegiz?
C) Dün mü geldiniz?
D) Yagmur mu yagiyordu?
E) Çok mu yoruldun?
SORU: ?Sabah olunca,günesin ilk isiklari daglarin doruklarini aydinlatti.?
Asagidakilerden hangisi,ögeleri ve ögelerinin siralanisi bakimindan bu cümleye benzemektedir?
A) Zaman,onun için çok önemlidir.
B) Kardesinin yerinde simdi o çalisiyor.
C) Evde yalniz kalinca müzik dinler.
D) Babasinin arkasindan o da ise gitti.
E) Iki saat sonra su,depoyu doldurur.