CÜMLEDE ANLAM-LİSE EDEBİYAT KONU ANLATIMI-
Belli kurallara göre siralanmis , duygu ve düsüncelerimizi tam
olarak anlatan sözcük dizisine ?cümle? denir.
Cümleyi olusturan sözcüklerin tasidiklari anlama dikkat
etmek gerekir. Sözcüklerin anlam özelliklerini, aralarindaki
anlam bagintilarini kavrarsak cümleyi çok daha iyi anlar ve yorumlariz.
Soru: ?Tiyatro elestirmeni, izledigi oyunun en çarpici,
en belirleyici yönlerini yakalayip belgeler.?
Asagidakilerden hangisi bu cümleye anlamca en yakindir?
A) Tiyatro elestirisi yazma, öteki elestiri türlerinden daha güçtür.
B) Tiyatro elestirmeni, bir oyunu her izleyisinde oyunun farkli bir özelligini yakalar.
C) Tiyatro elestirisi, oyunun ayirici ve etkileyici yanlarina yönelik düsünceler içerir.
D) Tiyatro elestirisi, belli ölçülere bagli kalmayi gerektirir.
E) Tiyatro elestirisi yazmak için oyunu birkaç kez izlemek gerekir.
I. CÜMLEYI ANLAMA VE YORUMLAMA
a. Özlü Sözleri Anlama ve Yorumlama: Etkileyici bir anlatima sahip, anlam bakimindan yogun olan sözler, özdeyisler, tanimlar, dizeler cümle vurgusundan
yararlanarak, mecazli anlatimlari açiklanarak yorumlanir.
Örnek: ? Ümitsizlik semtine gitme, ümitler vardir.
Karanlik tarafa gitme, günesler vardir.?
Karanlik taraf, GüneslerMecazli olarak kullanilmistir.
Olumsuzluklar Karanliklardan kurtaracak çaba
Açiklamasi: Insanlar olumsuzluklarla karsilasinca ümitsizlige düsmemeli çaba göstermelidir.
b. Yansitilan Düsünceyi, Duyguyu, Kavarami Anlama: Her cümle bir duyguyu, düsünceyi, kavrami anlatir. Cümleyi anlama sorularinin birçogunda cümlede hangi düsüncenin, kavramin ya da hangi durumun, duygunun anlatildigi sorulmaktadir. Bu tip sorulari dogru olarak çözebilmek için asagidaki duygularin ve durumlarin bilinmesi gerekir.
1) Üsluba Iliskin Cümleler: Üslup bir duygunun, düsüncenin kisisel anlatim biçimidir. Sözcüklerin seçimi ve kullanimi gibi dil ve anlatim özelliklerinin bütünüdür.
Örnek: Siirlerinde süslü, söz oyunlarina dayali bir dil yerine, günlük konusma dilini tercih etmistir.
Örnek: Kisa, düzgün cümlelerle, edebiyat oyunlarina düsmeden, süssüz, yogun bir anlatim ortaya koymustur.
A.Soru: (I) Hakkinda fazla bir sey bilinmeyen hariciyeciler dünyasinda gezinmek isteyenler için keyifle okunabilecek bir kitap. (II) Yazar, yirmi bes yili yurtdisinda geçen, otuz yedi yillik meslek yasaminda edindigi izlenimleri okura duyurmak istemis. (III) Meslegin sorunlarini, iyi ve kötü yanlarini dile getirmeye çalismis. (IV) Çok akici bir dili var. (V) Kisilerin belirleyici özelliklerini en ince ayrintilarina degin, somut bir biçimde yansitmis.
Bu parçadaki numaralandirilmis cümlelerden hangileri, söz konusu yazarin üslubuyla ilgilidir?
A) I. ve II B) I ve IV C) II ve III
D) II ve IV E) IV ve V
(1999-ÖSS)
2) Varsayim Cümleleri: Varsayim, bir olay ya da durumun gerçekte olup olmadigina, olup olmayacagina bakilmaksizin var kabul etmek, olmus kabul etmektir.
Örnek: Diyelim ki sözlerine inandi.
Örnek: Tut ki, öyle bir durum karsisinda kaldik. Ne yapacagiz?
Soru: Asagidakilerden hangisi bir varsayimi ifade etmektedir?
- O, çarsamba günü geziden dönebilir.
- Diyelim ki bu olay gerçek degildir.
- Istedigini veririm yeter ki sen çalis.
- Belki onu sen de tanirsin.
- Yarin aksam yemege onlar da gelebilir.
3) Olasilik Cümleleri: Olasilik, kesinligi bilinmeden bir olay ya da durumun gerçeklesmesinin beklenmesi, olabilirliktir.
Örnek: Bizimle görüsmek için belki buraya gelir.
Saniyorum küçükken agir bir hastalik geçirmis.
Saz çalmayi babasindan ögrenmis olmali.
Beni arayan sinif arkadasim olacak.
Soru: Asagidaki cümlelerin hangisinde bir olasilik, olabilirlik söz konusudur?
- Kar yagiyor, kis geldi artik.
- Onunla konusmalisiniz, köyün en yasli kisisidir.
- Ben onu iyi tanirim, çok dürüst bir çocuktur.
- Siz de biliyorsunuz, o, kardeslerin en küçügüdür.
- Geç kaldik, galiba o gitmistir.
4) Begenme, Takdir Etme Anlatan Cümleler: Begenmek, iyi veya güzel bulmak, onaylamak, kabul etmektir.
Örnek: Gereksiz betimlemelerden kaçinan, yogun bir anlatim ilk bakista göze çarpiyor. (Begenme)
Roman aradan geçen bunca yila ragmen konusuyla, üslûbuyla hala genç. (Begenme)
A.Soru: (I) Bu balerinimiz senelerce yilmadan çalisti. (II) Bu dönemde kimlik arayislari içine girdi. (III) Her çalismasinda yeni bir seyler ortaya koydu. (IV) Müzik seçiminde hiçbir zaman kolaya kaçmadi. (V) Giderek çagdas ve evrensel bir çizgiye ulastigini son çalismalariyla kanitladi.
Yukaridaki numaralandirilmis cümlelerin hangisinde ?begenme? söz konusu degildir?
A) I B) II C) III D) IV E) V
5) Hayiflanma, Üzülme, Yakinma Anlatan Cümleler:
Hayiflanma, bir olay ya da durum karsisinda üzülmektir.
Yakinma ise bir kisinin bir durum ya da olayi sizlanarak, sikayet ederek anlatmasidir. Örnegin:
Bir de aldigi gibi getirmesini ögrense. (Yakinma)
Nasil geçti habersiz o güzelim yillarim. (Hayiflanma)
Hayiflanma ? üzülmektir.
Yakinma - sikayet etmektir.
Alistirma: Asagidaki cümlede hayiflanma mi yoksa yakinma mi vardir?
Günlerin su gibi akip gittigini nasil da fark etmemisiz.
A.Soru: Asagidaki cümlelerin hangisinde bir ?yakinma? söz konusudur?
- Dergiye girecek yazilarin baska bir yerde yayimlanmamis ve özgün olmasi gerekir.
- Konudan konuya atlayan, basligiyla içerigi birbirini tutmayan yazilar bizleri çok yormaktadir.
- Isteklerimizden birisi de gönderilen yazilarin, yazi makinesiyle çift aralikli olarak yazilmasidir.
- Alt alta dizilmis cümlelerin siir sayilamayacagi herkesçe bilinen bir gerçektir.
- Daha güzel, daha nitelikli bir dergi çikarabilmek için okurla isbirligi sarttir.
6) Öneri Anlatan Cümleler: Öneri, bir sorunu çözmek üzere öne sürülen düsüncelerdir. Tavsiye niteligi tasir.
Örnek: Egitime yönelik kitaplar, ancak okurlarin anlayabilecegi bir dille hazirlanirsa amacina ulasir.
Soru: Asagidaki cümlelerin hangisi bir öneri içermektedir?
- Plâninizi degerlendirdigimizde onun, beklentilerimizi tümüyle karsilamadigini gördük.
- Plâniniz güzel, ama onun bizim amacimiza uygun oldugunu söyleyemeyiz.
- Plâninizi yeniden gözden geçirmenin dogru olacagini düsünüyoruz.
- Plâninizin kolayca uygulanabilmesi için kimi yerlerinde degisiklikler yaptik.
- Plâninizin titiz bir çalisma ürünü oldugu belli, ama biraz daha farkli özellikler ariyorduk.
7. Esitligin Söz Konusu Oldugu Cümleler: Esitlik, iki veya daha fazla varligin esit olma durumudur.
Örnek: Ekmegi tam ortadan bölüp yasli adama verdi.
Çocuklar yemeklerini ayni anda bitirmisti.
A.Soru: Asagidaki cümlelerin hangisinde esitlik kavrami söz konusudur?
- Ne o ne bu, ikisinin ortasini bulmaya çalis.
- Ortada bir masa masanin iki yaninda sandalyeler vardi.
- Isi ortasinda birakti, çekip baska yere gitti.
- Kahvenin sekeri mümkünse orta olsun.
- Elmayi ortasindan ikiye bölüp, yarisini ona uzatti.
8. Çaresizlik anlatan Cümleler: Çaresizlik bir sonuca varmak, sikintiyi ortadan kaldirmak için çikar yolun olmamasidir.
Örnek: Istesek de istemesek de bu sikintiyi çekecegiz.
Parasizliktan ne yapacagini bilmiyordu.
Soru: Asagidaki cümlelerin hangisinde bir çaresizlik söz konusudur?
- Elinde kalan mallari komsusuna devretti.
- Elden çikardigi evinin yenisini aldi.
- Elinde avucunda nesi varsa bu ise yatirdi.
- Tek oglunu da yitirince eli bögründe kaldi.
- O olaydan sonra buralardan elini ayagini çekti.
9. Önyargi Içeren Cümleler: Herhangi bir sey hakkinda kisisel izlenimlerden hareketle, önceden edinilmis olumlu ve olumsuz yargilari içeren cümlelerdir. Önyargida Pesin hüküm vardir.
Örnek: Bu filmin uluslar arasi ödül almasi bence bir hayal.
Bence bu kitabin yayimlanisindaki amaç gerçeklesmeyecek.
A.Soru: (I) Bu oyunu izlerken gülümsüyorsunuz. (II) Yumruklarinizi sikmiyorsunuz, öfkelenmiyorsunuz. (III) Yalnizca yansitilmak istenen bir güzelligi algiliyorsunuz. (IV) Güzel bir oyun izlemenin coskusuz sevincini ve rahatligini duyuyorsunuz. (V) Biliyorum, çok fazla seyirci toplamayacak bu oyun, ama salt o rahatligi yasamak adina görülmeye deger.
Bu parçada numaralandirilmis cümlelerin hangisinde bir ?önyargi? söz konusudur?
A) I B) II C) III D) IV E) V
(1991-ÖSS)
10. Tasari Anlatan Cümleler: Tasari, bir kimsenin yapmayi düsündügü sey, olmasi veya yapilmasi istenen bir seyin zihinde aldigi biçimdir.
Örnek: Bakanligimiz, kitap dagitimi ve tanitimini bir devlet politikasi haline getirmeyi düsünüyor.
A.Soru: (I) Halka ulasmamiz, operanin halka seslenen bir sanat oldugunu anlatmamiz gerekiyor. (II) Bu da büyük ölçüde halka daha yakindan iletisim kurmamiza baglidir. (III) Bu amaçla gelecek yil bir yarisma düzenlemeyi ve sahnelemeye deger görülen eserleri sahnelemeyi düsünüyorum. (IV) Eger katilim saglanirsa, bu tür yarismalari ileride daha da çesitlendirip zenginlestirerek sürdürmek istiyorum. (V) Bu tür etkinlikler Türk seyircisini, yavas yavas da olsa operaya yaklastiracak, ona operayi sevdirecektir.
Yukaridaki numaralandirilmis cümlelerin hangileri bir tasaridan söz ediyor?
A) I ve II B) II ve III C) III ve IV
D) III ve V E) IV ve V
11. Elestiri Içeren Cümleler: Bir kisi ya da yapitin olumlu ve olumsuz yönlerini belirten cümlelerdir. Genellikle olumlu yargi içeren cümlelere begenmecümlesi, olumsuz yargilari içeren cümlelere de elestiri cümlesi adini veririz.
Örnek:Özellikle genç sanatçilar dile gereken önemi vermiyorlar. (Elestiri)
Öykülerin anlatiminda bir kuruluk, bir tekdüzelik görülüyor. (Elestiri)
Halk sanata ilgi duymuyorsa bizim suçumuzdur. (Özelestiri)
A.Soru: (I) Onun öykülerinde saglam bir teknigin varligi yadsinamaz. (II) Bununla birlikte, kimi öyküleri öykü olmaktan çok, bir köse yazisini andirir. (III) Bu tür öykülerde toplumsal elestiriye yönelir ve insani dislar. (IV) Ancak, bütün öykülerinde, sözcük seçimi yönünden kili kirk yaran bir titizlik gösterir. (V) Tiyatrolari ise basarili sayilmaz.
Bu parçadaki numaralandirilmis cümlelerin hangileri, sözü edilen yazarla ilgili olumlu yargilari içermektedir?
A) I ve II B) I ve III C) I ve IV D) I ve V E) II ve IV
II. AYNI YA DA YAKIN ANLAMLI CÜMLELER:
Sözcükler farkli da olsa ayni düsünceyi, ayni duyguyu anlatan cümleler vardir. Örnegin; ?Insanin sevgi görmesi, baskalarina sevgi göstermesine baglidir.? Cümlesi ile ? Sen insanlari sev ki insanlar da seni sevsin.? cümlesi sözcükleri farkli oldugu halde ayni düsünceyi anlatmaktadir.
A.Soru: ?Eger yasam bir yolsa, her zaman yokus yukari giden bir yoldur.?
Asagidakilerden hangisi bu cümlede anlatilmak istenene anlamca en yakindir?
- Yasam, insanoglunu istemedigi yerlere dogru sürükler.
- Yasami boyunca insanoglu hep güçlüklerle karsilasir.
- Yasamda basariya ulasmak için kararli olmak gerekir.
- Insan yasami, birbirini bütünleyen evrelerden olusur.
- Yasamin akisi içinde insanoglu bir yolcu gibidir.
III. CÜMLEDE BOS BIRAKILAN YERIN TAMAMLANMASI:
Bazen cümleyi olusturan sözcük ya da sözcük öbekleri cümleden çikarilmis olabilir. Cümlenin söyleyis ve anlamsal bütünlügü dikkate alinarak en uygun sözcük ya da sözcük öbegi getirilerek eksik tamamlanir. Eksik birakilan cümleyi tamamlarken:
a) Sözcüklerin anlamlarina ve aldigi eklere dikkat etmemiz gerekir. Anlamsal iliski bakimindan bu çok önemlidir. Anlam bütünlügü bozulamamalidir.
b) Baglanti için en uygun baglaçlar ya da edatlar seçilmelidir.
Örnek: Özyasamöyküsü yazmak ?????. degildir; çünkü insan çogu kez nesnelligini koruyamaz, benmerkezci durumuna düsebilir.
Yukaridaki cümlenin ipuçlarini göz önünde bulundurdugumuzda en uygun sözcügün ?kolay? oldugunu görürüz. Çünkü cümlenin ikinci kisminda özyasamöyküsü yazmanin güçlüklerinden söz edilmistir.
Soru: Ailede tüm yükümlülükleri üzerine alan, çocuklarini her türlü sorumluluktan uzak tutan anne ve babalar ????? bireyler yetistirirler.
Yukaridaki cümlede bos birakilan yere asagidakilerden hangisi getirilebilir?
- her bakimdan kendisine benzeyen
- isini seven, görevinin bilincinde olan
- bulunduklari her ortama kolayca uyum saglayan
- karsilastiklari güçlükleri yenmek için her türlü yola basvuran
- yasamini biçimlendirmeyen, baskalari tarafindan yönetilmeyi bekleyen
A.Soru: Birçok sanatçinin sanat dünyasindan silinip gitmesinin nedeni ????..
Bu cümle, düsüncenin akisina göre asagidakilerden hangisiyle sürdürülemez?
- gelisme ve degismelere uyum saglayamamasidir
- her geçen gün yeni sanatçilarin ortaya çikmasidir
- kendisini sanatina bütünüyle vermemis olmasidir
- yeni ve özgün yapitlar ortaya koyamamasidir
- çagin gereklerine ayak uyduramamasidir
IV. CÜMLEDE ANLATIM:
Anlatim; bir duyguyu, düsünceyi ya da durumu, cümle düzeni içinde söz ya da yazi ile ifade etmektir. Cümleler anlatim özelliklerine göre asagidaki gibi gruplandirabiliriz.
A) Tanim Cümleleri: Bir varliga, kavrama özgü niteliklerin belirtilmesi, o varlik ya da kavramin tanitilmasina ?Tanimlama? adi verilir. Bu amaçla kurulan cümleler de tanim cümleleridir.
Not: Bir cümleye ?Bu Nedir?? sorusunu sordugumuzda cevap alabiliyorsak bu cümle tanim cümlesidir.
Örnek: ?Siir toplumun sözcüsüdür? cümlesine ?Siir nedir?? sorusunu sordugumuzda ?toplumun sözcüsüdür? cevabini alirsiniz. Öyleyse, cümle tanim cümlesidir.
?Siir hayal gücünden uzak olamaz.? cümlesine ?Siir nedir?? sorusunu sordugumuzda yanit alamazsiniz. O halde bu cümle tanim cümlesi degildir.
Soru: Asagidakilerden hangisi bir tanim cümlesidir?
- Lirik siir, akildan çok düs gücüne, düsünceden çok duyguya yaslanir.
- Lirik siirde, askin her türlü görünüsü, bütün yönleriyle dile getirilir.
- Lirik siirde sair, sözcükleri seçerken, onlarin ses ve görüntü gücünü göz önünde tutar.
- Lirik siir, duygularin çok etkili ve coskulu bir biçimde dile getirildigi siir türüdür.
- Lirik siirde yillar yili, ask, ölüm, din gibi belirli temalar islenmistir.
B) Karsilastirma Cümlesi: Iki varlik, kavram ya da iki durumun nitelik veya nicelik bakimindan karsilastirildigi cümlelerdir. Bu cümlelerde karsilastirilan seylerin benzerligi de farkliligi da vurgulanabilir. Karsilastirma daha çok ?gibi, kadar, daha, en, ise? vb. sözcüklerle saglanir.
Örnek: Komedi, ciddi bir dramdan daha zordur.
Okumak, tutkularin en soylusudur.
A.Soru: (I) Güneye dogru indigimizde göz alabildigine uzanan bir ovayla karsilastik. (II) Ova, günesli ve dalgasiz bir denizden daha düzdü. (III) Yolda gelirken gördügümüz, çilginca esen rüzgarlarin olusturdugu tepecikler burada yoktu. (IV) Uzaklarda bir insan boyu yükseklikte, kubbelestirilmis, küçük küçük toprak yiginlari vardi. (V) Merakla bu yiginlara yaklastik. (VI) Bunlarin, bizim evlerimizdekinden çok daha küçük pencerelerinden bakinca, içinde yasayan insanlari gördük.
Bu parçadaki numaralandirilmis cümlelerin hangilerinde ?karsilastirma? yoktur?
A) I ve III B) I ve V C) II ve III
D) II ve IV E) IV ve VI
C) Nesnel Anlatimli Cümleler: Kisilere göre degismeyen yargilar tasiyan cümleler nesnel anlatimli cümlelerdir. Nesnel anlatimli cümlelerde kisinin duygu ve düsüncelerine yer verilmez; anlatici kendini anlatimin disinda tutar. Ayrica nesnel anlatimli cümleler ?kanitlanabilir? özelligi tasimaktadir.
Örnek: ?Tiyatro sinemaya göre daha eglencelidir.? cümlesi kisinin tiyatro hakkindaki kisisel yargilarini içerir. Bu nedenle nesnel anlatimli cümle degildir.
?Kentlere göç edenlerin sayisi yildan yila artmaktadir.? Kisisel bir düsünceyi içermediginden nesnel anlatimli cümledir.
D) Öznel Anlatimli Cümleler: Kisilerin duygu ve düsüncelerine bagli olan, bu sebeple de kisiden kisiye degisebilen yargilar tasiyan cümlelere ?Öznel anlatimli cümle? denir.
Örnek: ?Türk edebiyatinin dil ve anlatim açisindan en güçlü sairi Yahya Kemal Beyatli?dir.? cümlesinin anlatimi özneldir. Bu görüse baskalari katilmayabilir.
A.Soru: Asagidaki cümlelerden hangisi, kanitlanabilirlik açisindan ötekilerden farkli bir nitelik tasimaktadir?
- Bu sanatçinin resimleri, duygu ve düsünceyi görsellige dönüstüren tutarli bir üslûbun ürünüdür.
- Sanatçi kendine özgü çagdaslik anlayisini ve elestirel tavrini bu dizede de sürdürüyor.
- Sanatçi bu resimlerinde gerçekleri, degisik yorum ve çagrisimlari açik biçimde vurguluyor.
- Sanatçinin son resimleri insani etkileyen ve duygulandiran bir anlatimla inceden inceye islenmistir.
- Sanatçinin sari ve yesil renkleri agirlikli olarak kullandigi kirsal kesim resimlerinde, çalisan köylüler görünüyor.
Soru: (I) Çagdas Türk siirinin öncüsü ve en önemli ustasidir. (II) 20. yüzyilin büyük sairlerinden biri sayilir. (III) Siirleri, romanlari, oyunlari, mektuplari, masallari ve denemeleri vardir. (IV) Tüm eserlerinin yayimlanmasi yeni tamamlanmistir. (V) Hakkinda bine yakin kitap yazilmistir.
Yukaridaki numaralandirilmis cümlelerin hangilerinde kisisel görüse yer verilmistir?
A) I ve II B) II ve III C) III ve IV
D) I ve V E) IV ve V
E) Dogrudan Anlatim, Dolayli Anlatim Cümleleri:
Dogrudan Anlatim: Bir kisiye ait sözün oldugu gibi aktarilmasina ?Dogrudan anlatim? denir.
Dolayli Anlatim: Bir kisiye ait sözün, anlami degistirilmeden; ancak anlaticinin kendi ifadesi içinde eritilerek aktarilmasina ?Dolayli anlatim? adi verilir.
Örnek: Atatürk: ?Hayatta en hakiki mürsit ilimdir.? diyerek bir gerçegi dile getirmistir. (Atatürk?e ait söz degistirilmeden aktarilmis)
Atatürk?ün ilmi rehber olarak görmesi, bence bir gerçegin dile getirilmesidir. (Yazar kendi anlatimiylaAtatürk?e ait sözü degistirerek aktarmis)
F) Tümdengelim Cümlesi: Genelden özele, yani bütünden parçaya ulasma anlatan cümlelerdir.
Örnek: ?Annelerin çocuklarina çok düskün olmalari? gibi genel bir özelligi bir anneye indirgedigimiz zaman genelden özele bir mantik yürütmüs oluruz.
Dünyadaki bütün anneler gibi o da çocuklarina düskündü.
G) Tümevarim Cümlesi: Genel yargi niteligi tasiyan cümlelerdir. Tümevarim; parçadan bütüne, yani tekil veya özel olan olgulardan genel sonuçlara varma yöntemidir. Amaç genelleme yapmaktir. Bütün sözcügünü karsilar.
Örnek: Aydinlar, yurt bilinci gelismis kisilerdir.
Oglan dayiya, kiz halaya çeker.
Yirtici kusun ömrü az olur.
A.Soru: ?Kimi yargilar genel bir nitelik tasir. Su örnekte oldugu gibi: ?Daglik bölgelerin insanlar sert yaradilisli olur.? Bu tür yargilar zihnin genel düsünceler üretmesinin ya da özelden genele gidisin sonucudur.?
Asagidakilerden hangisi bu parçada belirtilen yargi türüne örnek olamaz?
- Dünyanin bütün ülkelerinde polisiye romanlar çok satar.
- Yazarlar yaslilik dönemlerinde üne kavusurlar.
- Üslup, kelimeleri seçme ve kullanma sanatidir.
- Davranislari etkilemede iletisim araçlarinin büyük payi vardir.
- Sicak ülkelerin insanlari heyecanli olur.
H) Betimleme Cümlesi: Izlenim uyandirmak amaciyla, anlatimda duyu organlari araciligiyla algilanabilen ayrintilara yer verilen cümlelerdir. Bunlari öyküleme cümleleriyle karistirmamak gerekir. Öyküleme cümlelerinde, bes duyudan biriyle ilgili ayrintilara yer verilmez.
Örnek:
Yürüdükçe ormanin yesili derinlesiyordu. (Görme duyusu)
Ormanin yesili derinlestikçe kuslarin civiltisi da yükseliyordu. (Görme ve isitme)
Sigarami söndürüp tekrar yola koyuldum. (Betimleme yoktur)
Soru: (I) Genç adamin yüzünde belli belirsiz bir gülümseme ve hafifi bir kirmizilik vardi. (II) Bu kirmizilik, herkesin payini dagitan balikçinin elinde tek balik kalincaya kadar sürdü. (III) Balikçinin son baligi da kendisine vermedigini görünce rengi uçtu, gözleri büyüdü. (IV) Yüzündeki gülümseme giderek azaldi ve yok oldu. (V) O an, genç adamin öfkesini ve acisini kendi içinde saklayan biri oldugunu anladim.
Bu parçada numaralandirilmis cümlelerin hangisinde ?betimleme? yoktur?
A) I B) II C) III D) IV E) V
Soru: (I) Minibüsle, sabahleyin yola çiktik. (II) Yesilin açigindan koyusuna degin bütün tonlariyla bezenmis agaçlarin süsledigi yamaçlardan, tepelerden geçtik. (III) Siril siril akan derecikleri asa asa sonunda yeryüzü cennetine vardik. (IV) Çevresini irili ufakli agaçlarin kusattigi mavi, duru, büyük göle bakan bir yamaçta durduk. (V) Kameramizi çikarip bu manzarayi görüntüledik.
Yukaridaki numaralandirilmis cümlelerin, hangilerinde betimlemeye yer verilmemistir?
A) I ve II B) I ve V C) II ve III
D) II ve IV E) III ve IV
III. CÜMLEDE ANLAM ILISKILERI
A) Neden-Sonuç Iliskili Cümleler: Bu cümlelerde bir ek, baglaç ya da edat araciligiyla yargilar arasinda neden- sonuç iliskisi kurulur.
Örnek: Geç kaldigim için sinema salonuna giremedim.
Ayaginin kaymasiyla yere düstü.
Bu dilekçe kabul edilmez, imzasiz.
Sonuç Neden
A.Soru: ?Çocuklarin susuzluktan dudaklari çatlamisti.? Cümlesindeki neden sonuç iliskisi asagidakilerin hangisinde vardir?
- Çok çalisip yoksulluktan kurtulmusu.
- Geçirdigi hastaliktan hiçbir iz kalmamisti.
- Siddetli soguktan elleri ince ince yarilmisti.
- O korkulu olaydan güzel bir öykü çikarmisti.
- Öfkesinden ortaligi altüst etmisti.
B) Amaç-Sonuç Iliskili Cümleler: Bu cümlelerde sonuç bildiren bir yargi ile o sonucun hangi amaçla yapildigini anlatan baska bir yargidan olusur. Genelde -mek için, -mak için edatlariyla birlikte kullanilir. Cümlede amaciyla anlami vardir.
Örnek: Sinavi kazanmak için çok çalismis.
Buralara kadar sizleri görmeye geldim.
Anlatimini tekdüzelikten kurtarmak adina çesitli yollara basvurmus.
Amaç Sonuç
A.Soru: Asagidaki cümlelerin hangisinde amaç-sonuç iliskisi bulunmaktadir?
- Kirmizi gülleri sevdigimden bana gül getirmis.
- Tatile gitmek için para biriktirmistim.
- Kosarak gittigim için nefes nefese kaldim.
- Sevimsizliginden dolayi kimse onu sevmezdi.
- Telefon etmemistim, bana küsmüs.
C) Kosul Iliskili Cümleler: Bir yarginin olmasini bir kosula baglayan cümlelerdir. Genelde, -sa, -se, -ince, -dikça ekleriyle kurulur. Cümleye kosuluyla anlami katar.
Örnek: Ödevini yaparsan oyun oynayabilirsin.
Kosul Sonuç
Çalisarak her türlü basariya imza atabilirsiniz.
Daha iyimser olsa bütün sorunlar çözülecek.
A. Soru: Asagidaki cümlelerin hangisinde kosula baglilik söz konusudur?
A) Konusmak üzere kürsüye yöneldi.
B) Evden çikmak üzere oldugunu ögrendim.
C) Kitabi geri vermek üzere aldi.
D) Günes dogmak üzereyken yola çiktik.
E) Onu trene binmek üzereyken yakaladik.
D) Karsilastirma Cümleleri: Iki varlik, kavram ya da durumu benzer ve farkli özellikleriyle anlatan cümlelerdir. Bu cümlelerde karsilastirma iliskisi, ?gibi, kadar, daha, en?? gibi baglaç ve edatlarla kurulur.
Örnek: O da senin gibi akilli bir çocuktu.
Davranislar sözden daha çok etkiler insani.
Içimizde en çaliskani odur.
Soru: Asagidaki cümlelerin hangisinde bir karsilastirma söz konusu degildir?
- O, hemen her konuda bildigini tam bilir.
- Ögretmen, sinifin en çok konusanini öne oturttu.
- O, sanatçilar arasinda esi az bulunur bir insandi.
- Çocuklarin en beceriklisini bulup getirmisti.
- Ona aldigim kalem daha çok benim isime yaradi.
E) Açiklama Cümlesi: Açiklama, bir varlik, kavram veya durum hakkinda bilgi vermektir.
Yargilardan bir digerini anlam bakimindan açikliyorsa, yorumluyorsa buna ?Açiklama cümlesi? adini veririz.
Örnek: Kendimi iyi hissetmiyorum. Çünkü, basim agriyor.
Açiklama cümlesi
Sürekli karsima çikiyor, sanki beni izliyor.
Çocuk yine mizmizlanmaya basladi, anlasilan oyun istiyor.
Soru: Asagidakilerden hangisinde ?biri ötekinin açiklayicisi olarak birbirine baglanan? iki yargi verilmistir?
- Aksam bizde bulusalim ya da siz bize gelin.
- Bugün gelmeyecek ama yarin gelir.
- Dersini bilemedi, demek ki yeterince çalismamis.
- Fransizcayi ögrendi, simdi Ingilizceye çalisiyor.
- Okulu bitirdi, hem de ise girdi.
F) Karsitlik Bildiren Cümleler: Birbirine karsit durumlari ya da yargilari birlikte veren cümlelerdir. Karsitlik ilgisi ?ama, fakat, oysa, ne var ki?? gibi edatlarla ve baglaçlarla kurulur.
Örnek: Adamin yüzündeki yumusak ifade bizimle konusurken birdenbire sertlesti.
Onlarin sakin kabul ettigi bu semtler bana kalabalik gelmisti.
Soru: Asagidaki cümlelerin hangisinde anlami belirginlestirmek için karsit durumlardan yararlanilmistir?
- Film o kadar sikici idi ki, sonunu beklemeden televizyonu kapatti.
- Mademki sözümü dinlemiyorsunuz, ben de bir daha bu konuda isteseniz de konusmam.
- Sanki suçlu kendisi degilmis gibi sakin sakin etrafini süzüyordu.
- Ögretmenin sordugu soruya en çaliskan ögrenci bile cevap veremedi.
- Disarisi günlük güneslik, simsicacik, oysa burada paltolarimiz bile bizi isitmaya yetmiyor.
G) Olumlu Cümle: Yüklemin bildirdigi yarginin gerçeklestigini ya da gerçeklesecegini bildiren cümlelerdir.
Örnek: Yapitin yazildigi döneme göre, sade ve anlasilir bir dili vardir.
Okunacak en büyük kitap insandir. (Biçimce olumlu-anlamca olumlu)
Bu film kötüdür demiyorum. (Biçimce olumsuz-anlamca olumlu)
Sizi tanimaz olur muyum? (Biçimce olumsuz-anlamca olumlu)
H) Olumsuz Cümle: Yüklemin bildirdigi yarginin gerçeklesmedigini ya da gerçeklesmeyecegini bildiren cümlelerdir.
Örnek: Aticilardan bir beceriksizdi. (Biçimce olumsuz-anlamca olumlu)
Olacakla ölecege çare bulunmaz. (Biçimce olumsuz-anlamca olumlu)
Ne gelen var ne giden. (Biçimce olumlu-anlamca olumsuz)
Artik bu isin içinden çikabilirsen çik. (Biçimce olumlu-anlamca olumsuz)
Soru: Asagidakilerin hangisinde yüklem olumsuz oldugu halde cümlenin anlami olumludur?
- Bu konu toplantida yeniden gündeme gelebilir mi?
- Konunun en önemli bölümüne bakmamak olur mu?
- Hangi anne çocugunun mutlu olmasini istenmez.
- Olaylari o kadar abartiyor ki insanin inanansi gelimiyor.
- Önerimizi kabul edecegini hiç sanmiyorum.
I) Üsteleme Cümleleri: Yargilardan biri , digerini anlamca pekistiren, üsteleyen cümlelerdir. Cümlede ?hatta, bile, üstelik, hem de birlikte? gibi baglaçlar bulunur.
Örnek: Ihaleyi kazandik, hatta bu hafta ise basladik.
Üsteleme
Askerden döndü, üstelik ise de girdi.
Büyük kizi everdik, torunumuz bile oldu.