BASINÇ

Atmosfer Basinci

Atmosferi olusturan gazlarin belli bir agirligi vardir. Gazlarin yeryüzündeki cisimler üzerine uyguladigi basinca atmosfer basinci denir.

Normal Hava Basincı

 

45° enlemlerinde, deniz seviyesinde ve 15°C sicaklikta ölçülen basinca normal hava basinci denir.

• Civa sütununun  yüksekligi ile (normal basinç 760 mm)
• Civa sütununun agirligi ile (normal basinç 1033 gr)
• Kuvvet birimi ile (normal basinç 1013 milibar) ifade edilir.

 

Basinç barometre ile ölçülür. Civali barometre, barograf, aneroid baramotre ve altimetre gibi çesitleri vardir.

Civali Barometre: Üstü açik bir kaba daldirilmis, yukari ucu kapali bir cam borudur. Hava basinci, boruyu dolduran civa sütununu dengede tutar. Hava basinci azalip çogaldikça civa sütunu da alçalip yükselir.

Civali barometre camdan yapildigi ve hep düz durmasi gerektigi için her zaman kullanimi kolay degildir.

Barograf: Basinci sürekli kaydeden ve yazici ucu bulunan bir tür madeni barometredir.

Aneroid Barometre: Madeni barometredir. Civali barometrelerin kullanim alaninin sinirli olmasi ve tasima zorlugu nedeniyle gelistirilmistir.

Altimetre: Madeni barometrelerin bir çesididir. Yükseldikçe basincin azalmasi kuralina dayanilarak, yüksekliklerin ölçülmesi amaciyla yapilmistir.

Basinç Etmenleri

 

Hava basinci çesitli etmenler altinda degisiklik gösterir.

• Sicaklik (Termik Etken)

Basinci en çok etkileyen etmen sicakliktir. Sicakligin günlük mevsimlik degisimine bagli olarak basinç degisir. Isinan hava genleserek yükselir. Gazlarin seyrelmesi nedeniyle basinç düser ve alçak basinç alani olusur. Soguyan havada gaz molekülleri sikisarak agirlasir. Agirlasan gazlar yeryüzüne dogru yigilir ve yüksek basinç alani  olusur.

Yükselti

Yeryüzünden yükseldikçe; Yerçekimi ve atmosferdeki gazlarin miktari azalir. Bunlara bagli olarak basinç düser.

 

• Hava Yogunlugu (Dinamik Etken)

1 m3 havanin içerisindeki gazlarin miktarina hava yogunlugu denir. Yogunluk su buharina ve toz zerreciklerine göre degisir.

• Yerçekiminin azalip çogalmasi,
• Havanin isinip sogumasi,
• Yükseltinin artmasi,
• Dünya?nin ekseni çevresindeki dönüsü,
• Hava yogunlugunun degismesine neden olur.

 

Hava yogunlugu arttikça basinç yükselir, yogunluk azaldikça basinç düser.

• Yerçekimi

Dünya?nin geoid sekli nedeniyle yerçekiminin Ekvator?dan kutuplara dogru artmasi, basincin kutuplarda yüksek olmasinin nedenlerinden biridir.

• Mevsim

Mevsimlerin basinç üzerindeki etkisi iliman kusakta belirgindir. Yaz aylarinda isinmanin etkisiyle karalar alçak basinç, denizler ise yüksek basinç alanidir. Kisin ise denizler alçak basinç, karalar yüksek basinç alanidir. Bu durum sicakligin basinç üzerindeki etkisini kanitlar.

• Dünya?nin Günlük Hareketi

Dünya, ekseni çevresinde döndügü için hava akimlari yönlerinden sapar. Sapmalar sonucu 30° enlemlerinde alçalici hava hareketleri ile yogunluk arttigindan basinç yükselir ve dinamik yüksek basinç alani olusur.

60° enlemlerinde ise bati ve kutup rüzgarlari karsilasir. Bu rüzgarlarin birbirlerini iterek yükselmesiyle 60° enlemlerinde gaz yogunlugu azaldigindan basinç düser. Böylece dinamik alçak basinç alani olusur.

UYARI: Dünyanin günlük hareketi sonucunda hava akimlarinin sapmasi, dinamik basinç alanlarini olusturur. Dünya?nin ekseni çevresindeki hareketine bagli olarak olusan basinçlara dinamik basinç denir.

 
Basinç Tiplerinin Özellikleri :

1013 milibardan düsük olan basinçlara alçak basinç (siklon) yüksek olanlara ise yüksek basinç (antisiklon) denir.

Alçak Basinç (Siklon)

• Termik ve dinamik alçak basinç merkezlerinde benzer hava hareketleri görülür.
• Havanin yogunlugu azdir.
• Hava yükseltici bir hareket gösterir.
• Yeryüzündeki hava hareketi çevreden merkeze dogrudur.
• Merkezden çevreye dogru basinç artar.
• Dünya?nin günlük hareketi nedeniyle hava akimlari, Kuzey Yarim Küre?de saat ibresinin tersi yönde, Güney Yarim Küre?de  ise saat ibresi yönünde sapmaya ugrar.

 

UYARI: Basinç farkinin oldugu yerlerde, hava hareketi her zaman yüksek basinçtan alçak basinca dogrudur.

• Termik alçak basincin etkili oldugu alanlarda hava sicakligi yüksektir.
• Dinamik alçak basincin etkisi altinda olan yerlerde sicaklik düsüktür.

 

Yüksek Basinç (Antisiklon)

• Termik ve dinamik yüksek basinç  merkezlerinde  benzer hava hareketleri görülür.
• Havanin yogunlugu fazladir.
• Hava alçalici bir hareket gösterir.
• Yeryüzündeki hava hareketi merkezden çevreye dogrudur.
• Dünya?nin günlük hareketi nedeniyle hava akimlari, Kuzey Yarim Küre?de saat ibresi yönünde, Güney Yarim Küre?de saat ibresinin tersi yönde sapma gösterir.

 

UYARI: Basinç farkinin oldugu yerlerde, hava hareketi her zaman yüksek basinçtan alçak basinca dogrudur.

• Dinamik yüksek basincin etkili oldugu yerlerde hava sicak ve kurudur. Termik yüksek basincin etkili oldugu yerlerde ise hava soguk ve kurudur.

 

Basinç Kusaklari:

Termik Alçak Basinç Kusagi (Tropikal Basinç Kusagi)

• Ekvator ve çevresinde sicakliga bagli olarak olusmustur.
• Sicaklik yüksek  oldugu için sicak çekirdekli siklon da denir.

 

Dinamik Yüksek Basinç Kusagi (Subtropikal Basinç Kusagi)

Dünya?nin ekseni çevresindeki dönüsünün rüzgarlar üzerinde olusturdugu sapma etkisiyle 30° enlemleri çevresinde olusan basinç kusagidir. Bu kusak Kuzey Yarim Küre?de yaz aylarinda kuzeye, kis aylarinda güneye kayar.  Alçalici hava hareketlerine bagli olarak havanin isinmasi ve nem miktarinin düsmesi nedeniyle 30° enlemleri çevresinde çöller olusur.

Dinamik Alçak Basinç Kusagi (Subpolar Basinç Kusagi)

60° enlemlerinde kutup rüzgarlari ve bati rüzgarlarinin karsilasmasi ile olusur. Sicaklik düsük oldugu için soguk çekirdekli siklon da denir.

Kisin kara ve denizlerin farkli isinmalari ayni enlem üzerinde farkli basinç kosullarinin görülmesini saglar. Bu nedenle kisin karalar üzerinde yüksek basinç olusmasi bu basinç kusagini kesintiye ugratir.

Termik Yüksek Basinç Kusagi (Polar Basinç Kusagi)

Kutuplar çevresinde düsük sicaklik nedeniyle olusan, yüksek basinç alanidir.

UYARI: Basinç kusaklari, Kuzey Yarim Küre?de karalar üzerinde kesintiye ugrar. Güney Yarim Küre?de ise karalarin orani çok az oldugundan basinç kusaklari daha düzenli ve süreklidir.

Türkiye?de Etkili Olan Basinç Merkezleri

 

Türkiye farkli özellikteki basinçlarin etkisinde kalir. Bu durum daha çok Türkiye?nin matematik konumunun sonucudur.

Yüksek Basinçlar:

• Sibirya Antisiklonu

 

• Ülkemizde dogu ve kuzeydogudan sokulan termik kökenli yüksek basinç alanidir.
• Türkiye?yi sadece kis aylarinda Dogu Anadolu ve Balkanlar üzerinden sarkarak etkiler.
• Az fakat etkin kar yagisi ile soguk ve ayazin fazla oldugu hava tipini simgeler.
• Balkanlardan sarktiginda Azor yüksek Basinci ile birleserek Izlanda Alçak Basinci?nin Türkiye?yi etkilemesine izin vermez. Bu nedenle uzun süreli, sakin ve soguk kis kosullari yasanir.

• Azor Antisiklonu

 

• Ülkemizi sürekli etkileyen dinamik kökenli yüksek basinç alanidir.
• Kisin serin, yagissiz ve bati yönlü rüzgarlarla kendini belli eder. Rüzgar hizlari yavastir.
• Kisin sürekli alçalici hareket gösterdigi ve soguk yeryüzüne dokundugu için havanin alt kisimlarinda soguk, durgun bir hava katmani olusur. Bu durgun hava bölümü içerisinde sehirsel atiklar birikerek hava kirliligine neden olur.
• Kis ayalarinda Kuzey Afrika üzerinde Izlanda Alçak Basinci?nin sicak bölümü olusarak Izlanda Alçak Basinci?nin degismesine yardim eder. Yaz aylarinda ise günes isinlarinin gelme açisina bagli olarak etki alanini Akdeniz üzerinden Ingiltere?ye kadar genisletir. Bu durumda Türkiye?de kuzey yönlü rüzgarlar etkili olur.

Alçak Basinçlar :

• Izlanda Siklonu

 

• Dinamik kökenli bu alçak basinç alani kisin etkilidir.
• Ülkemize bati ve kuzeybatidan sokulur.
• Hareketli hava kütlelerini getirdigi için rüzgar birkaç gün ara ile çok farkli yönlerden eser. Rüzgarin esme yönü güneybatidan baslar, kuzeybatiya kadar döner. Bu basinç merkezinde güney sektörlü rüzgarlar sicakligi artirirken, kuzey sektörlü rüzgarlar sicakligi düsürücü etki yapar ve cephesel yagislara neden olur. Özellikle Karadeniz?de bubasinç alani etkisiyle cephesel ve orografik yagislar görülür.
• Eger kendisinden daha sicak olan Akdeniz?e iner ve uzun bir süre burada kalirsa nem yüklenir. Türkiye?nin güneybati kiyilarinda asiri kis yagislarina neden olur.

b) Basra Körfezi ? Iran Siklonu

• Termik kökenli bu basinç alani, yaz aylarinda karalarin asiri isinmasi nedeniyle olusmustur.
• Ülkemizde güney ve güneydogudan sokulan ve yaz aylarinda etkili olan Basra Alçak Basinci;
• Asiri çöl sicaklarinin yasanmasina,
• Yaz baslarinda karalarin fazla isinmasi ve atmosferin üst kisimlarinin daha soguk olmasi nedeniyle ani, gök gürültülü, saganak yagislara,
• Azor Yüksek Basinci?nin da etkisiyle kuzey yönlü rüzgarlarin etkin olmasina neden olur.