ATMOSFER VE ÖZELLİKLERİ

Iklim

Genis bir bölge içinde ve uzun yillar boyunca degismeyen ortalama hava kosullarina iklim denir.

Iklim, cografi ortamin olusmasi ve sekillenmesi ile insanlarin yasanti ve etkinlikleri üzerinde önemli rol oynar. Örnegin bir yerdeki dogal bitki örtüsü, akarsularin özellikleri, insanlarin yasam tarzlari, konut tipleri, ekonomik etkinliklerinin türü, iklimin kontrolü altindadir. Iklimi olusturan çesitli ögeler vardir. Bunlar sicaklik, basinç, rüzgarlar, nemlilik ve yagistir. Iklim elemanlari adi verilen ve birbirlerini  etkileyen bu ögeler arasinda ayrilmaz bir iliski vardir.

Iklim olaylari atmosfer içinde gerçeklestigi için öncelikle atmosfer ve özelliklerinin incelenmesi gerekir.

 

Atmosfer

Dünya?yi çepeçevre saran gaz örtüsüne atmosfer denir. Atmosferin alt siniri, kara ve deniz yüzeyleriyle çakisir. Üst sinirini ise yerçekiminin etkisi belirler. Ekvator?dan kutuplara dogru yerçekimi arttigi için atmosferin sekli Dünya?nin sekli gibi küreseldir.

Atmosfer?in Katlari

 

Atmosfer kendini olusturan gazlarin karisimi ve gidisindeki farkliliklar nedeniyle çesitli katlara ayrilmistir. Bu katlar yeryüzünden yukarilara dogru troposfer, stratosfer, semosfer, iyonosfer ve ekzosfer seklinde siralanir.

• Troposfer:

• Atmosferin, yeryüzüne temas eden, alt bölümüdür.
• Tüm gazlarin % 75?inin bulundugu bu katmanda yogunluk en fazladir.
• Troposfer, yerden havaya yansiyan isinlarla alttan yukariya dogru isinir. Bu nedenle alt kisimlari daha sicaktir.
• Yerden yükseldikçe sicaklik her 100 m?de yaklasik 0,5 °C azalir.
• Su buharinin tamami troposferde bulundugu için tüm meteorolojik olaylar burada olusur.
• Güçlü yatay ve dikey hava hareketleri görülür.
• Yerden yüksekligi 6 ? 16 km arasinda degisir.

• Stratosfer:

• Troposferin üstündeki katmandir.
• Yatay hava hareketleri görülür.
• Su buhari hemen hemen hiç bulunmadigi için dikey hava hareketleri olusamaz. Bu nedenle sicaklik dagilisi oldukça düzgündür.
• Sicaklik her yerde yaklasik ?50 °C?dir.
• Üst siniri yerden 25 ? 30 km yüksekliktedir.

 

• Semosfer:

• Stratosfer ile Iyonosfer arasindaki katmandir.
• Stratosfer ile Semosfer arasindaki 19-45 km.?ler arasinda oksijen azot haline gelerek ultraviyole isinlarini tutar.
• Üst siniri yerden 80 ? 90 km yüksekliktedir.

 

• Iyonosfer:

• Mor ötesi (ultraviyole) isinlarinin, molekülleri parçalayarak iyonlar haline getirdigi katmandir.
• Yerçekimi azaldigi için iklim üzerinde belirgin bir etkisi yoktur.
• Radyo dalgalarini yansitir.
• Üst siniri yerden 250 ? 300 km yüksekliktedir.

 

• Eksosfer (Jeokronyum)

• En üst tabakadir.
• Yerçekimi çok azaldigindan gazlar çok seyrektir.
• Hidrojen ve helyum gibi hafif gazlar bulunur.
• Atmosfer ile uzay arasinda geçis alanidir.
• Kesin siniri bilinmemekle birlikte üst sinirinin yerden yaklasik 10.000 km yükseklikte oldugu kabul edilmistir.

 

Atmosferde Bulunan Gazlar

Atmosferde bulunan gazlarin % 75?i ve su buharinin tamami troposferde bulunur. Iklim yönünden daha çok atmosferin alt katlari önemli oldugundan burada troposfer ve stratosferin alt katlarinin bilesimi incelenecektir.

• Her zaman bulunan ve orani degismeyen gazlar; % 78 oraninda azot, % 21 oraninda oksijen, %1 oraninda asal gazlar (Hidrojen, Helyum, Argon, Kripton, Ksenon, Neon) dir.
• Her zaman bulunan ve orani degisen gazlar; su buhari ve karbondioksittir.
• Her zaman bulunmayan gazlar; ozon ve tozlardir.

 
Su buhari: Yere ve zaman göre orani en çok degisen gazdir. Yeryüzünün asiri isinip, sogumasini engeller. Yagis, bulut, sis gibi hava olaylarinin dogusunu saglar.

Karbondioksit: Atmosferin günes isinlarini emme ve saklama yetenegini artirir. Havada karbondioksit (CO2) miktarinin artmasi sicakligi artirici, azalmasi ise sicakligi düsürücü etki yapar.

Ozon:  Hava içindeki oksijen (O2) mor ötesi (ultraviyole) isinlarinin etkisi altinda ozon (O3) haline geçer. Ozon gazi, içinde hayatin gelismesine olanak vermez ancak atmosferin üst katmanlarinda ultraviyole isinlarini emerek yeryüzündeki yasam üzerinde olumlu bir etki yapar. Yeryüzünden 19 ? 45 kilometre yükseklikler arasinda bulunan ozon katinin son yillarda inceldigi hatta yer yer delindigi belirlenmistir. Özellikle buzdolabi, sogutucu, araba ve spreylerden çikan gazlarin (kloroflorokarbon) neden oldugu anlasilmis ve bu gazlarin kullanimina kisitlamalar getirilmistir. Yeryüzüne ulasan mor ötesi isinlardaki artis, sicakliklarin artmasina, buna bagli olarak buzullarin erimesine, bitki örtülerinde degisimlere neden olabilecektir.