ATASÖZLERINDE ANLAMSAL FARKLILIKLAR

GIRIS

            Her milletin var olduklari günden bu güne geçirdikleri tarihsel süreçleri vardir. Bu süreç içerisinde yasayis sartlarinda birtakim degisiklikler olmustur. Türk Milleti de tarihsel süreci çok hareketli olan milletlerden biridir.

            Asya'dan tabiat ve sosyal nedenlerden dolayi göç eden Türk Milleti, göçebe bir süreç geçirmistir. Anadolu'ya gelmeleri ile birlikte yerlesik hayata geçerek, küçük bir asiretten üç kitayi hakimiyeti altina alan imparatorluk kurmuslardir.

            Sosyal, kültürel ve dini yönden degisen sartlar toplumun fertleri üzerinde etlikili olmustur. Bireylerin yasayis karsisindaki tavirlari ve hayata karsi olan bu durusun dile getirilmesiyle atasözleri olusmustur. Atasözleri, halkin felsefesidir. Dilinden çiktiklari milletin fikirlerinin ne mahiyette oldugunu anlatir. Hikmet tasiyan vecize niteliginde kliselesmis ifadelerdir. Bir olay ya da olusumun es veya benzer manasini ihtiva eden halk felsefesini dile getirir. Mutlaka hüküm tasirlar. Önceden yasanmis tecrübeleri bir cümlelik sözlerle veya cümlelerle gelecek nesillere tasimanin yani sira onlara tavsiye niteliginde olan bu ifadelerle gelecege hazirlarlar. Büyük çogunlugu anonim olan, kimin tarafindan ve ne zaman ortaya çiktigi belli olmayan, ait oldugu toplumun asirlar boyu karsilastigi olaylardan ve tecrübelerden ilham alarak ortaya konulmus tecrübelerdir.

 

            Atasözü, Dogu Türklerinde ? sav? diye isimlendirilmistir. ? söz, haber, mektup? anlamina gelen atasözleri, Türk Edebiyatinda ilk defa Orhun Abideleri'nde bulunmaktadir.

            Örnegin: ? Yinçge eriklig üzgeli? ( Agaç yas iken egilir.).

            Divân-i Lügât' it Türk'de  290 adet atasözü bulunmaktadir.

            Örnegin: ?Tag taga kafismaz kisi kisigga kafisir? ( Dag daga kavusmaz insan insana kavusur).

            Kisaca, atasözleri söyleyen kisi veya kisilerin içinde bulunduklari çevrenin, rûh hallerine etkileri sonucu sözlerin sekillenmesinde etkilidir. Dolayisiyla kisilerin bir olay karsisinda etkilenmeleri farkli olmustur ve psikolojileri olaylara bakis açisini etkileyerek farkli anlamlar yüklemelerine neden olmustur. Sosyo-kültürel sartlarin kollektif psikolojideki farkli yansimalari, atasözlerin de anlamda farkli yorumlanmalarina neden olmustur. Buradan hareketle asagida alfabetik sirayla anlamsal farklilik ortaya konulmaya çalisilmistir.

 

ATASÖZLERINDE ANLAMSAL FARKLILIKLARIN ALFABETIK KARSILASTIRILMASI

-A-

         Aç kurt bile komsusunu dalamaz.

            Aç kurt komsusunu yer.

 

            Aç ölmez benzi sararir.

            Aç ölmez gözü kararir, susuz ölmez benzi sararir.

 

            Adam adam demekle adam olmaz.

            Adam adam sayesinde adam olur.

 

            Akçesi ucuz olanin kendisi kiymetli olur.

            Ucuz etin suyu kara olur.

 

            Allah kulunu darda komaz.

            Allah sevdigine dert verir.

 

            Alti üstünden belki iyi çikar.

            Alti üstünden iyi derlerse inanma.

 

            Âr insana, kâr hayvana yakisir.

            Âr dünyasi degil, kâr dünyasi.

 

            Ates yanmadan duman çikmaz.

            Atesi yanmadan dumani çikar.

 

            Atin dorusu, yigidin delisi.

            Atin ürkegi, yigidin korkagi.

                                                            -B-

 

            Bal tutan parmagini yalar.

            Bali parmagi uzun olan degil, kismeti olan yemis.

 

            Bas nereye giderse ayak da oraya  gider.

            Basi bas eden ayak, ayagi bas eden dayak.

 

            Bekarlik sultanliktir.

            Bekarlik maskaraliktir.

 

            Benden irak olsun da Misir'a sultan olsun.

            Benden irak olsun da cehenneme direk olsun.

 

            Beyler buyrugu yoksula kan aglatir.

            Beylerin sözü, sözlerin beyidir.

            Beyler sözü gevherdir, simak olmaz.

 

            Bilen söylemez, söyleyen bilmez.

            Bilen söyler, bilmeyen söyler.

          

            Bir felaket bin nasihattan evlâdir.

            Bir fena kirk iyiyi bozar, kirk iyi bir fenayi düzeltemez.

 

            Bir göz aglarken öbür göz gülmez.

            Bir gözün agladiysa bir gözün güldü.

 

            Bir tas atti iki kus vurdu.

            Bir tasla iki kus vurulmaz.

 

-C-

 

            Çok söz hamamda yarasir.

            Çok söz ozanda yarasir.

-D-

 

            Darilmis ise aksam sahanli kapaklari göndermesin.

            Darilmis ise aksam sahansiz kapaklari göndermesin.

 

            Deliyi dügüne götürmüsler burasi bizim evden beter demis.

            Deliyi dügüne götürmüsler burasi bizim evden iyidir demis.

 

            Dogru söyleyene ölüm yoktur.

            Dogru söyleyeni dokuz köyden kovarlar.

 

            Dostun attigi gül onulmaz yara açar.

            Dostun attigi tas bas yarmaz.

 

            Dügün pilavi ile dost gönüllenir.

            Dügün pilavi ile köpegin karni doymaz.

 

-E-

 

            Egri bacanin tütünü dogru çikar.

            Egri bakandan dogru is beklenmez.

            Egri cetvelden dogru is çikmaz.

            Egri oturalim dogru konusalim.

 

            El elin esegini türkü ile çagirir.

            El el için aglamis, basina kara baglamis.

 

            -I-

 

            Iyilik eden kemlik bulmaz.

            Iyilik etmedim ki kötülük bulayim.

            Iyilik et Iyilik bul.

            Iyilik et kele, ögünsün ele.

            Iyilige iyilik olsaydi koca öküze biçak olmazdi.

            Besle kargayi oysun gözünü.

            Her kime iyilik edersen sakin ondan kendini.

 

-K-

 

            Kadi kizi gibi ayipsiz.

            Kadi kizinda bile kusur olur.

 

          

            Kardes degil kara tas.

            Kanlim olsun da kardesim olsun.

            Kardesdaki yara duvardaki kovuga benzer.

            Kardes kardesi atmis, yâr basinda tutmus.

            Kardes kardesi biçaklamis, dönmüs yine kucaklamis.

            Kardes kardesin ne oldugunu ne öldügünü ister.

          

            Kavganin iyisi bogaz kavgasi.

            Kavganin iyisi olmaz.

 

            Kendin kazan kendin ye, kimseye minnet etme.

            Komsu komsunun külüne muhtaçtir.

            Komsu ipiyle kuyuya inilmez.

            Komsu komsudan huy kapar, ayranina su katar.

            Komsu komsunun tütününe muhtaçtir.

            Komsu komsuya lâzim olur.

            Komsuda piser bize de düser.

 

            Kurdu koyunla baristirir.

            Kurt ile koyun dost olmaz.

 

            -M-

 

            Mart içeri, pire disari.

            Mart kapidan baktirir, kazma kürek yaktirir.

            Mart ayi dert ayi.

            Meyve agacina herkes hizmet eder.

            Meyveli agaç herkesin gözüne diken olur.

 

            Misafir misafir üzerine olur, ev ev üzerine olmaz.

            Misafir misafiri sevmez, ev sahibi ikisini de.

            Misafir on kismetle gelir, birini yer dokuzunu birakir.

 

            -O-  ve -Ö-

 

            Ortak gemisi yürümez.

            Ortak gemisi yürümüs, elti gemisi yürümemis.

 

            Öfke baldan tatlidir.

            Öfke ile kalkan ziyân ile oturur.

 

-S-

 

            Sabreden dervis muradina ermis.

            Bir sabir, iki sabir; üçüncüde tut yatir.

 

            Sakalim yok ki sözüm dinlensin.

            Sakal keçide de var.

 

            Sarimsagi gelin etmisler, kirk gün kokusu çikmamis.

            Sarimsak yemedim ki agzim koksun.

 

-T-

 

            Tavsan daga küsmüs, dagin haberi olmamis.

            Tavsana demisler ki: Dag sana küstü. Ben ona küsmem demis.

 

            Tenbele ? kapini ört? demisler, ?yel eser örter? demis.

            Tenbeli oduna göndermisler, dagi yüklenip gelmis.

 

-U-

 

            Ucuz sirke baldan tatlidir.

            Ucuz etin yahnisi yavan olur.

            Ucuzdur illeti var, pahali hikmeti var.

 

-N-

 

            Ne ekersen onu biçersin.

            Kurt enigi yine kurt olur.

            Turp ektim salgam biçtim.

            Bugdar eker dari çikar.