ANADOLU MEDENIYETLERİ
ANADOLU: (Küçük Asya) Tarih boyunca bir çok göç ve istilaya ugramistir.Neden?:
1- Üç tarafinin denizlerle çevrili olusu, Avrupa ve Afrika arasinda deniz ve karadan kolayca baglanti kurulmasi
2- Olumlu iklim sartlari, verimli topraklari bol su kaynaklarina sahip olmasi
ANADOLU?DA UYGARLIK NEDEN GELISMISTIR?
1- Göçler ve istila amaciyla gelen topluluklar sahip olduklari kültür ve medeniyeti Anadolu?ya
tasidilar.
2- Anadolu?nun Misir, Ege ve Yunan Medeniyetlerine yakin bir konumda olmasi bu medeniyetlerden
etkilenmesini saglamistir.
ANADOLU MEDENIYETLERI: Anadolu?da kurulan uygarliklar sirasiyla sunlardir:
1) Hititler, Frigler,Lidyalilar, Iyonlar, Urartular (MÖ 2.bin-Mö.600 yillari arasinda)
2) Persler (M.Ö 543-333)
3) Iskender Imparatorlugu
4) Roma Imparatorlugu
5) Bizanslilar (395-1071)
6) Türkler (1071-?.)
1)-MÖ.2.BIN- MÖ.600 YILLARI ARASINDA ANADOLU MEDENIYETLERI
A)-HITITLER:
· Anadolu?ya Kafkaslar?dan geldikleri tahmin edilmektedir.
* Kizilirmak çevresinde kurulmustur. Bassehirleri HATTUSAS (Bogazköy)?dir.
* Hititler Suriye topraklari için Misir ile yaptiklari savas sonucunda KADES ANTLASMASINI imzaladilar. Kades Antlasmasi tarihte bilinen ilk antlasmadir.
* Hititler?de asillerden olusan PANKUS denilen bir meclis vardi. Bu meclis kralin yetkilerini kisitliyordu.
* Hititlerde kraldan sonra en yetkili kisi TAVANANNA denilen kraliçeydi.
* Hititler krallarinin hayatlarini anlatan ANAL adini verdikleri yilliklari hazirlayarak, tarafsiz TARIH YAZICILIGI?ni baslatmislardir.
* Hititler kayalari düzlestirerek, tanri kabartmalari yapmislardir.( Ivriz ve Yazilikaya Kabartmalari Hititlere aittir.)
* Hititler Asurlular tarafindan yikildilar.
B)-FRIGYALILAR (FRIGLER):
* Orta Anadolu?da(Sakarya nehri çevresinde) MÖ. 800 yillarinda devlet kurdular. Bassehirleri GORDION?du.
* Kimmerler tarafindan yikildi.
* Friglerin en büyük Tanrilari KIBELE ?dir.
* Frigler dokumacilikta ileri gitmislerdir. Frigyalilar TAPETES adi verilen hali ve kilimleri ile ünlüdürler.
C)-LIDYALILAR:
* Bugünkü Gediz ve Menderes irmaklari arasindaki bölgeye eski çaglarda LIDYA deniliyordu.
* Baskentleri SARDES(Sard)?dir.
* Lidyalilar ticarette gelistiler. Tarihte PARA?yi ilk kez kullanan Lidyalilar?dir.
* Lidyalilar Efes?ten baslayip, Mezopotamya?daki Ninova?ya kadar uzanan KRAL YOLU?nun açilmasinda
etkili oldular.
* Lidyalilara Persler son vermistir.
* Lidyalilarin kisa zamanda yikilmasinin sebebi, ordularinin çesitli kavimlerden toplanan ücretli
askerlerden olusmasidir.(Düzenli ve sürekli milli ordusunu olusturamamistir.)
D)-IYONYALILAR (IYONLAR):
* Izmir Körfezinden, Güllük Körfezine kadar olan bölgeye IYONYA denilirdi.
* Yunanistan?dan gelen AKALAR buradaki yerli halkla karisarak, sehir devletleri halinde yasadilar.
Baslica Iyon sehirleri sunlardir: Efes, Milet, Izmir, Foça, Bodrum.
* Efeste?ki ARTEMIS tapinagi Iyonlara aittir.
* Iyonlar deniz ticaretinde gelismislerdi.
* Iyon Edebiyatinin en önemli eseri Homeros?un ?Ilyada ve Odesa destani? dir.
* Iyonlar bilim ve sanatta gelismislerdir. Matematikte Tales ve Pisagor, Tarihte Heredot, Tipta Hipokrat, Felsefede Diojen)
E)- URARTULAR:
* Van Gölü ve çevresinde devlet kurmuslardir. Bassehirleri TUSBA(Van)?dir.
* Urartular?da kral ülkeyi savas tanrisi HALDI adina yönetirdi.
* Urartular madencilik ve maden isletmeciliginde ileri gitmislerdi.
* Urartular kaleler ve su kanallari ile ünlüdür. (Toprakkale, Çavustepe, Patnos ve Kayalidere kaleleri)
KÜLTÜR VE MEDENIYET
DEVLET YÖNETIMI:
1)- Anadolu?da kurulan bu devletler genellikle krallikla yönetilmistir. Kral hem baskomutan, hem bas yargiç, hem de bas rahipti.
NOT: Bu durum kralin siyasi, askeri ve dini gücü elinde bulundurdugunu gösterir. Ayrica kralin basrahip olusu laik olmayan bir anlayisi yansitmaktadir.
2)- Hititlerde asillerden olusan PANKUS denilen bir meclis vardi. Bu meclis kralin yetkilerini kisitliyordu.
3)- Hititlerde kraldan sonra en yetkili kisi TAVANANNA denilen kraliçeydi.
4)- Iyonyalilar merkezi krallik yerine SITE denilen sehir devletleri halinde yasamislardir.
DIN VE INANIS:
1)- Anadolu?da çok tanrili inanis mevcuttu.
2)- Hititler kendi tanrilarindan baska Ön Asya tanrilarina, Lidyalilar da Yunan tanrilarina tapinmislardi.
NOT: Bu durum Anadolu?da dini etkilesimi yansitmaktadir.
3)- Urartular ölümden sonra hayata inanmislardi. Bu yüzden mezarlarini ev ve oda biçiminde yapip içine
çesitli esyalar koyuyorlardi.
4)- Friglerin en büyük Tanrilari KIBELE ?dir.
5) Efeste?ki ARTEMIS tapinagi Iyonlara aittir.
6) Urartular?da kral ülkeyi savas tanrisi HALDI adina yönetirdi.
SOSYAL VE EKONOMIK HAYAT:
1)- Halk genellikle Asiller, Rahipler, Hürler ve Köleler olarak siniflara ayrilmisti.
2)- Anadolu?da ekonomik hayatin temelini tarim, ticaret ve hayvancilik olusturuyordu.
3)- Urartular madencilik ve maden isletmeciliginde ileri gitmislerdi.
4)- Lidyalilar ticarette gelistiler. Tarihte PARA?yi ilk kez kullanan Lidyalilar?dir.
5)- Iyonlar deniz ticaretinde gelismislerdi.
6)- Lidyalilar Efes?ten baslayip, Mezopotamya?daki Ninova?ya kadar uzanan KRAL YOLU?nun açilmasinda
etkili oldular.
YAZI, DIL VE EDEBIYAT:
1)- Anadolu?ya yazi Asurlular tarafindan getirilmistir. Hititler ve Urartular Asurlulardan aldiklari
ÇIVI yazisini ve kendi buluslari olan HIYEROGLIF(resim yazisi) yazisini kullandilar.
2)- Iyonlar ve Lidyalilar Fenike yazisini kullandilar. Fenike yazisini batiya aktaran IYONLAR olmustur.
3)- Hititler krallarinin hayatlarini anlatan ANAL adini verdikleri yilliklari hazirlayarak, tarafsiz
TARIH YAZICILIGI?ni baslatmislardir.
4)- Hititler, Misirlilarla tarihte bilinen ilk antlasmayi (KADES ANTLASMASI) imzaladilar.(MÖ.1280)
5)- Iyon Edebiyatinin en önemli eseri Homeros?un ?Ilyada ve Odesa destani? dir.
HUKUK:
Anadolu?da kanunlar Mezopotamyadaki gibi kisasa kisas degildi.
BILIM VE SANAT:
1)- Hititler kayalari düzlestirerek, tanri kabartmalari yapmislardir.
(Ivriz ve Yazilikaya Kabartmalari Hititlere aittir.)
2)- Urartular kaleler ve su kanallari ile ünlüdür.
(Toprakkale, Çavustepe, Patnos ve Kayalidere kaleleri)
3)- Iyonlar bilim ve sanatta gelismislerdir. Matematikte Tales ve Pisagor, Tarihte Heredot, Tipta
Hipokrat, Felsefede Diojen)
4)- Hititler ve Frigler dokumacilikta ileri gitmisler-
dir. Frigyalilar TAPETES adi verilen hali ve
kilimleri ile ünlüdürler.
ANADOLU?YA HAKIM OLAN DEVLETLER
1)- PERS IMPARATORLUGU: Anadolu M.Ö 543-333 yillari arasinda Iran?da kurulan PERS
IMPARATORLUGUNUN hakimiyetinde kaldi.
2)- ISKENDER IMPARATORLUGU: Makedonya krali II. Filip?in ölümüyle yerine geçen oglu BÜYÜK ISKENDER Asya
seferine çikarak büyük bir imparatorluk olusturmustur.
ASYA SEFERI: Büyük Iskender bu seferle Anadolu, Suriye, Misir ve Hindistan?in bir bölümünü ele
geçirdi. Pers Imparotorluguna son verdi. Bu sefer dönüsünde yolda öldü.
HELENISTIK MEDENIYET: Büyük Iskender?in Asya seferi sirasinda Yunan Medeniyeti ile Dogu
Medeniyetleri birbirlerinden etkilendiler. Böylece dogu ve bati medeniyetlerinin karisimindan
HELLENIZM MEDENIYETI ortaya çikti.
Iskender?in ölümünden sonra Anadolu?da küçük kralliklar kuruldu. Bunlarin baslicalari;
a) BITINYA KRALLIGI: Kuzeybati Anadolu?da
b) PONTUS KRALLIGI : Karadeniz?de
c) BERGAMA KRALLIGI: Bati Anadolu?da kurulmustur.
Bergama krallari bilim, edebiyat ve sanata önem verdiler. Koyun ve keçi derisinden PARSÜMEN kagidini icat ettiler. Bu sayede pek çok kitap günümüze geldi. Yine Bergama Kralligi Döneminde yapilan ZEUS tapinagi meshurdur.
3)- ROMA IMPARATORLUGU:
* Italya?da kurulan bu devlet kisa zamanda Avrupa, Asya ve Afrika topraklarina yayilmistir. 395
yilinda Bati ve dogu Roma imparatorlugu olarak ikiye ayrilmistir. Bati Roma 476 yilinda, Dogu Roma
(Bizans) ise 1453'te yikilmistir.
* Bozdogan Kemeri(istanbul), Çemberlitas(istanbul), Ogüst Mabedi ve Roma Hamami (Ankara), Aspendos
tiyatrosu (Antalya) Romalilardan kalan ünlü eserlerlerdir.
* Romalilar Misirlilardan aldiklari Günes takvimini JÜLYEN TAKVIMI adiyla gelistirdiler.
* Fenikelilerin buldugu harf yazisi(alfabe), Iyonlar yoluyla Yunanlilara ve onlardan da Romalilar?a
geçmis, Romalilar bunu gelistirerek LATIN ALFABESINI olusturmuslardir.
* Roma?da ilk yazili kanunlar 12 Levha Kanunlaridir. Roma kanunlari günümüz Avrupa hukukunun temelini
olusturur.
4)- BIZANS IMPARATORLUGU (DOGU ROMA IMP.):
* Merkezi Istanbul olan bu devlet 1453'te Fatih Sultan Mehmet tarafindan yikilmistir.
* Ayasofya, Aya Irini, Hora, Sergios ve Baküs kiliseleri ile Yerebatan ve Binbirdirek Sarniçlari
en ünlü eserleridir.
TÜRKIYENIN ÇEVRESINDEKI KÜLTÜR VE MEDENIYETLER
MEZOPOTAMYA MEDENIYETI:
Mezopotamya: Güneydogu Anadolu?dan baslayarak, Basra Körfezine kadar uzanan, Dicle ve Firat
nehirleri arasindaki bölgeye Mezopotamya denir.
Mezopotamya Verimli topraklara sahip olmasi, iklim sartlarinin uygun olmasi gibi nedenlerden
dolayi sik sik istila ve göçlere sahne olmus, insanlar arasindaki kültür etkilesimi fazla oldugundan
medeniyet bu bölgede gelismistir.
BASLICA MEZOPOTAMYA KAVIMLERI:
1- Sümerler 2- Akkadlar 3- Elamlilar 4- Babilliler 5-Asurlular
1)- SÜMERLER:
* Birbirinden bagimsiz SITE denilen sehir devletleri halinde yasadilar. En önemli sehirleri; Ur,
Uruk, Lagas?tir. Bu sehir devletleri ENSI veya PATESI denilen Rahip-krallar tarafindan
yönetiliyordu.
* Çok tanrili inanca sahip Sümerlerin tapinaklarina ZIGGURAT denirdi.
* Mezopotamya?da evler ve tapinaklar tas az oldugundan kerpiç ve tugladan yapilmistir.
NOT: Hem bu özelliginden hem de sik sik istilalara ugradigindan bu yapilar günümüze kadar
ulasmamistir
* Günümüz Uygarliginin temeli olan yaziyi (ÇIVI YAZISI) ilk kez Sümerler bulmustur.(MÖ. 3500)
* Tarihte Ilk yazili hukuk kurallari Sümerler tarafindan olusturulmustur. Bu özellikleri ile
Sümerlere dünyadaki ilk Hukuk devleti diyebiliriz.
NOT: Lagas Krali URUKAGINE tarafindan olusturulan ilk yazili kanunlar ?fidye ve bedel?
sistemine dayaniyordu.
* Sümerlerin en önemli edebiyat eserleri; Gilgamis Destani, Yaradilis Destani ve Tufan Hikayesi?dir.
* Sümerler Matematik ve Geometrinin temellerini atnislardir. (Dört islemi bulmuslar, dairenin
alanini hesaplamislar, çarpma ve bölme cetvelleri hazirlamislardir.)
* Sümerler astronomide de gelismislerdir. (Burçlari bulmuslar, bir ayi 30, bir yili 360 gün olarak
hesaplamislardir.
NOT: Dünyada ilk kez AY YILI hesabina dayanan takvimi Sümerler bulmuslardir.
* Son arastirmalara göre örf, adet,geleneklerine ve dil yapilarina, kullandiklari aletlere bakilarak
Sümerlerin Mezopotamya?ya Orta Asya?dan geldikleri Türk olabilecekleri tahmin edilmektedir.
* Akkadlar tarafindan yikilmislardir.
2)- AKKADLAR:
* Arap Yarimadasindan Mezopotamya?ya gelen Sami kökenli bir kavimdir.
* Ilk sürekli ve düzenli ordulari kurmuslardir. (Bu sayede kisa zamanda Mezopotamya?nin tamamina
sahip olmuslardir.)
* Tarihte bilinen ilk büyük imparatorlugu kurdular.
* Kuruculari SARGON, baskentleri AGADE?dir. (Tapinaklarina da AGADE denilirdi.)
* En önemli mimari eserleri ZAFER ANITI?dir.
3)- ELAMLILAR:
* Elam güneydogu Mezopotamya?ya verilen addir. * Baskentleri SUS?dur.
* Bilim ve teknikte ileri olmamalarina ragmen, güzel sanatlar ve süsleme alaninda gelismislerdir.
4)- BABILLILER:
* Ilk ?Mutlak Krallik? anlayisi Babil?de ortaya çikmistir.
* Ünlü krallari HAMMURABI, ilk ANAYASA olarak bilinen ?Hammurabi Kanunlarini? olusturdu. (Bu
kanunlar Sami geleneklerinden ve Urukagine kanunlarindan yararlanilarak hazirlanmistir.)
* ?Babil Kulesi? ve ?Babil?in Asma bahçeleri? en önemli eserleridir.
5)- ASURLULAR:
* Yukari Mezopotamya?da(Güneydogu Anadolu) kurulmuslar, Toroslar ve Kapadokya?ya kadar
yayilmislardir.
* Anadolu?da ticaret kolonileri kurdular. (KÜLTEPE?de)
* Çivi yazisini Anadolu?ya ögreterek, Anadolu?da tarih devirlerini baslattilar.
* Tüm çivi yazili eserleri baskentleri NINOVA?da toplayarak, ilk KÜTÜPHANECILIK ve ARSIVCILIK
faaliyetini baslattilar.
MISIR MEDENIYETI
* Kuzey Afrika?da NIL NEHRI ve etrafinda kurulmus olan bir medeniyettir.
* Etrafinin çöl ve denizlerle kapli olmasi, diger medeniyetlerle etkilesiminin daha az olmasina sebep
olmustur. Bu yüzden Misir Medeniyeti KENDINE ÖZGÜ bir medeniyettir.
* Önceleri NOM adi verilen sehir devletleri varken, MÖ.IV. binden itibaren Kral MENES?ten itibaren
merkezi krallik haline gelmistir. Kral Menes?le FIRAVUNLAR DEVRI baslar.
* Misir krallarina FIRAVUN denirdi. Firavunlar dini ve siyasi otoriteyi kendilerinde toplamislardi.
Kendilerini Tanri olarak ilan etmislerdi.
NOT: Misir?daki TANRI KRAL anlayisi, Mezopotamya?da ise RAHIP KRAL anlayisinin egemen
olusu hem Misir hem de Mezopotamya?da LAIK olmayan yönetim anlayisini yansitmaktadir.
* Dinleri çok tanrilidir. tanrilarini insan veya hayvan seklinde tasavvur etmislerdir. Firavunlar için
PIRAMIT?ler yapmislar, ölülerini mumyalamislardir. Bu durum öldükten sonra dirilme inancinin
oldugunu göstermektedir. Halk mezarlarina ise LABIRENT denilirdi.
* MÖ. 525'te Persler, MÖ.333'te de Büyük Iskender tarafindan isgal edilmistir.
NOT: Büyük Iskender?in istilasi ile Yunan ve Misir medeniyetleri birbirini etkilemislerdir.
* MÖ.1280'de Hititlerle KADES ANTLASMASINI imzaladilar.
* Kendilerine özgü HIYEROGLIF (Kutsal resim yazisi) yazisini kullanmislardir.
* Yazilarini PAPIRÜS adi verilen bitki yapraklarina yazmislardir.
* Eczacilik, kimya ve tipta gelismislerdir.(Mumyacilik)
* Matematikte Pi sayisini buldular. Astronomide gelismislerdi. Rasathaneler kurmuslar ve Nil nehrinin
tasma sürelerini hesaplamislardi.
NOT: Dünyada GÜNES YILI esasina dayali ilk takvimi Misirlilar yapmislardir. Romalilar Misirdan
aldiklari bu takvimi gelistirerek bugün kullandigimiz Milat takvimini olusturdular.
* Misir ekonomisi tarim, ticaret ve madencilige dayaniyordu.
EGE VE YUNAN MEDENIYETLERI
Girit Adasi, Yunanistan, Makedonya, Trakya, Bati Anadolu ve Ege Adalarinda yasayan topluluklarin
meydana getirdigi medeniyettir.
A)- GIRIT MEDENIYETI: ege ve Yunan Medeniyetinin ilk ortaya çiktigi yer GIRIT ADASI?dir. Bu medeniyet
buradan diger adalara, Mora ve Yunanistan?a yayilmistir. En önemli eserleri KNOSSOS SARAYI?dir.
B)- MIKEN MEDENIYETI (AKALAR): Anadolu?dan MÖ. II. binde Yunanistan?a gelen AKALAR tarafindan
kurulmustur.
* Sehir devletleri halinde yasadilar. En önemli sehirleri MIKEN?dir. (Bu yüzden Miken Medeniyeti
diye anilir.)
* Akalarin siyasi tarihinin en önemli olayi TRUVA SAVASLARI?dir. (Bogazlarin egemenligi için
Mikenlilerle Truvalilar arasinda yapilmistir. Truva Savaslari tarihte ilk defa ?Bogazlar
Sorununu ortaya çikarmistir. Homeros?un ILYADA adli eserinde bu savaslar anlatilir.
* Önemli Mimari eserleri Miken ve Tirins Satolari?dir.
* Miken Uygarligi DORLAR tarafindan yikilmistir.
C)- YUNAN MEDENIYETI: Akalara son veren DORLAR tarafindan kurulan bir medeniyettir. Yunan
Medeniyeti kendinden sonraki Hellen ve Roma Medeniyetleri üzerinde etkili olmustur.
* POLIS adi verilen sehir devletleri kurdular. Önemli sehir devletleri Atina, Sparta ve
Korint?dir.
* Yunan sehir devletleri güç olarak birbirlerine denk olduklarindan, birbirlerine karsi üstünlük
saglayamamislardir. Bu nedenle Yunanistan?da ilk çagda milli bütünlük saglanamamistir.
NOT: Sadece ülkelerini ele geçirmeye çalisan Persler?e karsi birlik saglamislar ve PELEPONNES savaslarinda Persler?i yenilgiye ugratmislardir.
* Yunanistan?da Halk; Soylular, tüccarlar, köylüler ve köleler olmak üzere siniflara ayrilmisti.
Bu sinif farklari siniflar arasi çekisme ve mücadeleyi dogurmustur.
FENIKE MEDENIYETI
Lübnan daglari ile Akdeniz sahili arasindaki bölgede yasamislar gemicilik ve ticarette gelismis bir
medeniyettir.
* Dogu Akdeniz ve bati Afrika sahillerinde ticaret kolonileri kurdular. Dogu ve Bati medeniyetlerinin
kaynasmasinda TASIYICI bir rol oynadilar.
* Mezopotamya Çivi yazisindan ve Misir Hiyeroglifinden etkilenerek HARF YAZISI?ni (alfabe) buldular.
NOT: Fenikeliler?in 22 harften olusan yazilari, Yunanlilara, onlardan da Romalilara geçerek
bugünkü LATIN alfabesini olusturmustur.
* CAM?i icat etmisler, Fildisi islemeciliginde ileri gitmislerdir.
IBRANI MEDENIYETI
MÖ. 1500'lerde Filistin ve Lübnan dolaylarinda yasayan Ibraniler Sami irkindandirlar.
* Hz. MUSA zamaninda birlik haline geldiler, devlet haline gelmeleri Hz. DAVUD zamaninda oldu. En
güçlü dönemler Hz. SÜLEYMAN zamanidir.
* Hz. Süleymandan sonra Ibrani Devleti Israil ve Yahudi devleti olmak üzere ikiye ayrilmistir. Israil
devletine Asurlular, Yahudi(Yuda) devletine ise Babilliler son vermislerdir.
* Dinleri Tek tanrilidir. (Yahudilik=Musevilik). Ilk çagin tek tanrili dine inanan ilk kavmidir.
Kutsal kitaplari TEVRAT ?dir.
NOT: Ibraniler Museviligi Milli bir din olarak kabul ettiklerinden bu din diger kavimler arasinda
fazla yayilmamistir.
NOT: Dinlerinin etrafinda milli bir birlik olusturduk larindan dünyanin dört bir yanina dagilmis olmalarina
ragmen birbirleriyle dayanisma içinde olmuslardir.
* II. Dünya Savasi sonunda Ingiltere ve Amerika?nin yardimiyla bugünkü Filistin?de Israil devletini
kurmuslardir.
* En önemli eserleri Kudüs?teki MESCID-I AKSA (Süleyman Mabedi) dir.