1.DÜNYA SAVAŞI ÖNCESİ
BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI ÖNCESİ AVRUPA'DAKİ GENEL DURUM
XIX. yüzyılda Avrupa'daki sosyal. siyasal ve ekonomik alanlardaki gelişmelerde iki önemli olayın sonuçları etkili olmuştur.
1. Sanayi Devrimi
2. Fransız İhtilali
Sanayi Devrimi (1850) : Üretimde kol gücünün yerini makinenin almasıdır. Sanayi devrimi önce İngiltere'de başlamış, daha sonra Fransa ve diğer Batı Avrupa ülkelerinde etkisini göstermiştir.
Sömürgecilik'te ileri giden ülkeler
İngiltere
Hollanda
Belçika
Fransa
Diğer Devletlerin Durumu
Rusya: Panislavizm siyasetine devam etti
İtalya - Almanya: Siyasi birliğini geç tamamladığı için 19.y.y. 'ın ikinci yarısında sömürge mücadelesine girişti.
ABD ve Japonya: Sömürge elde etmek için Avrupa Devletleri ile rekabete girişti.
MAKİNA DEVRİMİ
18.yy - 19.yy Ortaları
ENERJİ / HAMMADDE : Demir - Kömür - Buhar
* Makina Kullanımı yaygınlaştı
* Büyük fabrikalar ortaya çıktı
* Temel enerji kaynağı Kömürdür
TEKNOLOJİ DEVRİMİ
19.yy Ortalarından sonra
ENERJİ / HAMMADDE : Çelik - Elektrik - Petrol
* Bilimsel buluşların üretime uygulanmasını devletler destekledi.
* Halkın yaşamı daha fazla değişti
* Telefon, mikrofon, telsiz, lamba, araba, bisiklet, daktilo gibi yenilikler gerçekleşti.
Sanayi Devriminin Sonuçları
1. Üretim artmıştır.
2. Ham madde ve pazar sorunu ortaya çıkmıştır.
3. Sömürge elde etme yarışı hız kazanmıştır.
Bu gelişmeler yaşanırken Almanya ve İtalya siyasi birliklerini kuramadıkları için sömürgecilik yarışında geç kalmışlardır. Daha sonra siyasi birliklerini tamamlayan bu devletlerin gelişen sanayileri için sömürge elde etmek istemeleri Avrupa'daki dengeIeri değiştirmiştir. Özellikle Almanya ile İngiltere büyük bir rekabete girmişlerdir.
Fransız ihtilali (1789) : Fransız ihtilali sonucu dünyaya yayılan milliyetçilik düşüncesi, imparatorIukların parçalanmasında etkili olmuştur.
Özgürlük, eşitlik, adalet ilkeleri toplum yaşamına girmiş, düzenlenen yasalarla insan hakları devlet güvencesi altına alınmıştır.
Nedenleri
* ABD' deki gelişmeler
* Burjuva sınıfının güçlenmesi
Sonuçları
* Milliyetçilik ve Özgürlük akımının oluşması
* Eşitlik, Hürriyet, adalet bağımsızlık gibi ilkelerin toplum yaşamına girmesi
* İnsan haklarının anayasalarla güvence altına alınması
* Laikliğin devlet sisteminde ve hukuk anlayışında yer alması
Olumlu Etkileri
Osmanlı Devletinde demokrasi hareketlerinin başlamasına neden oldu.
* 1808 Senedi İttifak,
* 1839 Tanzimat Fermanı,
* 1856 Islahat Fermanı
* 1876 I. Meşrutiyet
* 1908 II. Meşrutiyet
Olumsuz Etkileri
Osmanlı Devletinde azınlıkların ayaklanması ve bunun sonucunda toprak kaybı.
I. ve II. MEŞRUTİYET
I.Meşrutiyet ve Kanun-i Esasi (23 Aralık 1876)
Kanun-i Esasi Mithat Paşa tarafından hazırlanmıştır.
İstanbul Konferansı'nın toplanması sırasında ilan edilmiştir.
Meşrutiyetin ve Kanun-i Esasi'nin yayınlanmasında Genç Osmanlılar'ın etkisi vardır.
Kanun 119 maddeden oluşmuştur.
Yayınlanmasının Nedenleri:
Osmanlı'yı yıkılmaktan kurtarmak.
Azınlıkların devlete bağlılığını arttırmak.
Balkan Meselesi'nin amacıyla toplanan Tersane Konferansı'nda azınlıklar konusunda Avrupalı devletlerin baskısını engellemek.
Kanun-i Esasi'nin Bazı Maddeleri:
Osmanlı Devleti'nin yönetim şekli meşrutiyettir.
Padişah'ın yanında iki tane meclis vardır:
Ayan Meclisi
Mebusan (avam) Meclisi
Ayan Meclisi padişah tarafından atanır ve ömür boyu mecliste kalır.
Bakanlar Kurulu padişaha karşı sorumludur.
Meclisi açmak ve kapamak padişaha aittir.
Kanun teklifini yalnız hükümet yapabilir.
Barış antlaşmalarını padişah onaylar.
Padişahın izni olmadan bir kanun mecliste görüşülemez.
Yasama yetkisi Ayan ve Mebusan Meclisi'ne aittir.
Yürütme yetkisi Padişah ve Bakanlar Kurulu'na aittir.
Mebuslar Meclisi üyeleri dört yılda bir seçilir.
Padişah, uygun gördüğü durumlarda meclisi feshedebilir, milletvekillerini sürgüne gönderebilir.
I.Meşrutiyet ve Kanun-i Esasinin Önemi:
Osmanlı Devleti'nde rejim değişmiştir.
Osmanlı'da halk ilk kez yönetime katılmış halk seçme, seçilme ve temsil hakkını kullanmıştır.
Azınlıklar da meclise girmiş ve mecliste gayr-i müslim üye sayısı müslüman üyelerin sayısını geçmiştir.
Kanun-i Esasi, Türk tarihindeki ilk anayasadır.
Padişah iradesinin millet iradesinin üstünde olduğu kabul edilmiştir.
1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı'nın (93 Harbi) başlaması ve meclisten bir karar çıkarılamaması bahanesiyle II.Abdülhamid, meclisi kapatmış, Kanun-i Esasi'yi yürürlükten kaldırmıştır (1878).
Not: I.Meşrutiyetin ilanı, Genç Osmanlılar'ın (Jön Türkler'in) zaferidir.
II.Meşrutiyet (1908)
Genç Osmanlılar (Jön Türkler), İttihat ve Terakki Cemiyeti'ni kurmuştur.
Rusya ve İngiltere Reval Görüşmesi'nde Boğazlar Meselesi'ni ve Balkanlar'ın durumunu görüşmüşlerdir (1908).
İttihatçılar Osmanlı'nın parçalanacağından endişe etmişler, II.Abdülhamid'e meşrutiyeti ilan etmesi için baskı yapmışlar ve Rumeli'de ayaklanmışlardır.
II.Abdülhamid baskılar sonucu meşrutiyeti ilan etmiştir (1908).
İttihatçıların meşrutiyet yönetimi için ciddi bir hazırlığı olmadığından beklenen sonuçlar alınamamıştır.
Meşrutiyete geçişte iktidar boşluğu ve kargaşa yaşanmıştır.
II.Meşrutiyet'in Sonuçları
Bulgaristan bağımsızlığını ilan etmiştir.
Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, Bosna-Hersek'i topraklarına katmıştır.
Girit, Yunanistan'a bağlanma kararı almıştır.
Osmanlı Devleti'nde ilk siyasi partiler kurulmuştur
İttihat ve Terakki Partisi
Hürriyet ve İtilaf Partisi
Ahrar (Hürler) Partisi
Osmanlı'da ilk kez parlamenter sistemin denemeleri yapılmıştır.
Meşrutiyete karşı olan İstanbul'daki avcı taburları 31 Mart Olayı'nı çıkarmışlardır (13 Nisan 1909).
İsyancılar sadrazamın ve meclis başkanının istifa etmesini istemişler, bazı İttihatçıları öldürmüş ve gazete binalarını bastırmışlardır.
II.Abdülhamid isyanı bastırmakta başarılı olamamıştır.
Komutanlığını Mahmut Şevket Paşa'nın, Kurmay Başkanlığı'nı Mustafa Kemal'in yaptığı Hareket Ordusu Selanik'ten İstanbul'a gelerek, 31 Mart Ayaklanması'nı bastırmıştır.
II.Abdülhamid tahttan indirilmiş, V.Mehmet Reşat tahta çıkarılmıştır (1909).
İlk kez kızlar için yükseköğrenim kurumları açılmıştır.
Kanun-i Esasi'de değişiklikler yapılmıştır.
I.Balkan Savaşı sonucu Londra Görüşmeleri devam ederken İttihatçılar, Bâb-ı Âlî Baskını'nı gerçekleştirmiş ve yönetime hakim olmuşlardır (1913).
Kanun-i Esasi'de Yapılan Bazı Değişiklikler:
Bakanlar, Mebusan Meclisi'ne karşı sorumlu olmuştur.
Barış antlaşmalarını Mebusan Meclisi'nin onaylaması kararlaştırılmıştır.
Padişahın meclisi açma, kapama ve üyeleri sürgüne gönderme yetkileri kısıtlanmıştır.
Basına geniş özgürlükler verilmiş, sansür kaldırılmıştır.
Hükümet üyelerini sadrazam seçmeye başlamıştır.
Siyasi partiler kurulmuştur.
Not 1: 31 Mart Olayı Türk tarihinde rejime karşı yapılan ilk isyandır. Cumhuriyet rejimine karşı yapılan Şeyh Said İsyanı ile benzerlik gösterir.
Not 2: II.Meşrutiyet'ten sonra Türkçülük politikası önem kazanmıştır.
OSMANLI TOPLUMUNDA DÜŞÜNCE AKIMLARI
1. Osmanlıcılık
Osmanlıcılık akımı, Tanzimat Dönemi'nde doğmuştur.
Osmanlıcılık akımını Genç Osmanlılar (Jön Türkler) savunmuştur.
Tüm halka aynı hak ve yetkilerin verilmesini istemişlerdir.
I.Meşrutiyet'in ve Kanun-i Esasi'nin ilan edilmesinde etkili olmuşlardır.
Osmanlıcılık düşüncesi Berlin Antlaşması ile zayıflamış (1878), Balkan Savaşları ile etkisi kaybolmuştur.
2. İslamcılık
İslamcılık akımı I.Meşrutiyet'ten sonra önem kazanmıştır.
II.Abdülhamid döneminde İslamcılık, devletin resmi politikası haline gelmiştir.
İslamcılık akımının savunucuları Mehmet Akif, Said Halim Paşa, Cemaleddin Afgani, Musa Kazım ve M.Şemseddin'dir.
İslamcılık düşüncesi I.Dünya Savaşı sonunda etkisini kaybetmiştir.
3. Türkçülük
Türkçülük akımı Rus işgalinden kaçan Türk göçmenlerin etkisiyle başlamıştır.
Türkçülük akımının en büyük savunucusu Ziya Gökalp'tir.
II.Meşrutiyet'ten sonra gelişme göstermiştir.
Osmanlı sınırları içindeki Türkler arasında birlik kurulmasına Türkçülük, tüm dünyada yaşayan Türkler arasında kurulacak birliğe ise Turancılık denmiştir.
Türkçülük akımı, Kurtuluş Savaşı'nın kazanılmasında etkili olmuştur.
4. Batıcılık
Batıcılık akımı II.Meşrutiyet'ten sonra gelişme göstermiştir.
Batıcılık akımının savunucuları Abdullah Cevdet, Süleyman Nazif, Celal Nuri'dir.
Kadın özgürlüğü, medeni kanun, laiklik, Latin alfabesi, tekke ve zaviyelerin kapatılması gibi düşünceleri savunmuşlardır.
Türkçüler'in Turancılık akımına karşılık, Batıcılar İrfancılık idealini savunmuştur.
5. Adem-i Merkeziyetçilik
Merkezi yönetimin yetkilerinin azaltılması, yerinden yönetime önem verilmesi savunulmuştur.
Devlet içindeki değişik unsurların yönetime katılması istenmiştir.
Savunucusu Prens Sebahattin'dir.
Liberal ekonomi modeli benimsenmiştir.
Not 1: Türkçüler, iç politikada Türkçü, dış politikada Batıcı davranmıştır.
Not 2: Atatürk Türkiye Cumhuriyeti'ni kurarken Türkçülük ve Batıcılık akımlarından etkilenmiş, inkılapları da Türkçülük ve Batıcılık akımları doğrultusunda gerçekleştirmiştir.
TRABLUSGARP SAVAŞI (1911-1912)
Nedenleri:
Siyasi birliğini geç kuran İtalya'nın sömürgecilik faaliyetlerine girişmesi.
İtalya'nın Habeşistan'a saldırması ve başarılı olamaması.
İtalya'nın Habeşistan yenilgisi üzerine yeni yerlere göz dikmesi.
İtalya'nın diğer Avrupa devletleri ile anlaşması.
Trablusgarp'ın İtalya'ya yakın ve savunmasız olması.
Trablusgarp'ın ticaret yolları üzerinde bulunması ve zengin maden yataklarına sahip olması.
İtalya, Rusya ile Racconigi Antlaşması'nı yapmış, Rusya boğazlara karşılık İtalya'nın Trablusgarp'ı işgal etmesini desteklemiştir (1909).
İtalya, Osmanlı Devleti'nin Trablusgarp'ı gelişmişlikte geri bıraktığı ve bölgedeki İtalyanlar'a kötü davrandığı iddiasıyla Osmanlı'ya ültimatom çekmiştir.
Osmanlı Devleti'nin görüşme isteğine rağmen İtalya, Trablusgarp'ı işgal etmiştir.
Mustafa Kemal Trablusgarp ve Derne'de, Enver Bey de Bingazi'de başarılar kazanmıştır.
Savaşın uzun sürmesi İtalya'yı maddi sıkıntıya sokmuş, savaşın bitmesini isteyen halkın tepkisi üzerine İtalya, Osmanlı'yı barışa zorlamak için Oniki Ada'yı işgal etmiştir.
Bu sırada I.Balkan Savaşı başlaması, Osmanlı'yı zor durumda bırakmış ve Osmanlı Devleti İtalya ile Uşi Antlaşması'nı imzalanmıştır
Uşi Antlaşması (18 Ekim 1912)
Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya bırakılacak.
Oniki Ada, Balkan Savaşı'ndan sonra geri alınmak üzere geçici olarak İtalya'ya bırakılacak.
İtalya, kapitülasyonların kaldırılması konusunda Osmanlı'ya yardım edecek.
Trablusgarp ve Bingazi'nin Duyun-u Umumiye İdaresi'ne ödediği borçları İtalya ödeyecek.
Trablusgarp ve Bingazi dini bakımdan Osmanlı halifesine bağlı kalacak.
Sonuçları:
Osmanlı Devleti'nin Kuzey Afrika'da toprağı kalmamıştır.
İtalya Ege Denizi'ne yerleşmiştir.
İtalya Doğu Akdeniz'de önemli bir güç olmuştur.
Osmanlı Devleti'nin zayıfladığı anlaşılmıştır.
Oniki Ada geri alınamamış.
Not 1: Uşi Antlaşması, halifelik makamının kullanılması yönü ile 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması'na benzer.
Not 2: Oniki Ada, Sevr'de ve Lozan'da İtalya'ya bırakılmıştır. II.Dünya Savaşı'ndan sonra İtalya, Oniki Ada'yı Yunanistan'a vermiştir (1947).
BALKAN SAVAŞLARI (1912-1913)
Nedenleri:
Balkan devletlerinin kendi arasında Osmanlı'ya karşı ittifak yapması ve Osmanlı Devleti topraklarını ele geçirmek istemeleri.
Rusya'nın Balkanlar'da takip ettiği politika.
Rusya'nın Boğazlar'a yerleşme planı.
Rusya ve İngiltere arasında yapılan Reval Görüşmeleri (1908).
Trablusgarp Savaşı'nın çıkması (1911).
I.Balkan Savaşı (1912)
Karadağ'ın Osmanlı'ya savaş açmasıyla başlamıştır.
Karadağ'dan sonra Sırbistan, Bulgaristan ve Yunanistan Osmanlı Devleti'ne savaş açmıştır.
Bulgar ordusu, Edirne'yi kuşatmış, Kırklareli ve Lüleburgaz'ı da alıp Çatalca'ya kadar ilerlemiştir.
Yunanlar Ege adalarına asker çıkarmıştır.
Osmanlı Devleti, Osmanlı ordusu içindeki siyasi çekişmeler yüzünden savaşı kaybetmiştir.
Osmanlı Devleti Londra Barış Antlaşması'nı imzalamıştır.
Londra Antlaşması (1913)
Osmanlı'nın Batı sınırı Midye-Enez hattı olacak.
Yunanistan Selanik, Güney Makedonya ve Girit'i alacak.
Bulgaristan Kavala, Dedeağaç ve bütün Trakya'yı alacak.
Sırbistan Orta ve Kuzey Makedonya'yı alacak.
Arnavutluk ve Ege adalarının geleceği büyük devletlere bırakılacak.
I.Balkan Savaşı'nın Sonuçları:
Arnavutluk savaş sırasında bağımsızlığını ilan etmiştir.
Arnavutluk, Balkanlar'da Osmanlı'dan ayrılan son devlet olmuştur.
Londra Görüşmeleri devam ederken Bâb-ı Âlî Baskını gerçekleşmiştir (1913).
Bulgaristan Ege Denizi'ne ulaşmıştır.
Osmanlı Devleti'nin batıda yalnızca Bulgaristan'la sınırı kalmıştır.
Osmanlıcılık fikri sona ermiştir.
Balkanlar'dan kaçan Türkler Anadolu'ya göç etmiştir.
M.Kemal'in 'Ordu siyasete karışmamalıdır' sözünün doğruluğu anlaşılmıştır.
Not : Arnavutluk, Balkanlar'da Osmanlı'dan ayrılarak bağımsız olan son devlettir.
II.Balkan Savaşı (1913)
Nedenleri:
Bulgaristan'ın çok güçlenmesi.
Osmanlı Devleti'nden alınan Balkan topraklarının paylaşılamaması.
Balkanlar'daki tüm devletler Bulgaristan'a saldırmıştır.
Daha sonra cephe değişmiş, Bulgaristan ile Romanya, Yunanistan ile Sırbistan arasında savaş olmuştur.
Osmanlı Devleti Edirne ve Kırklareli'yi geri almıştır.
Bulgaristan mağlup olmuştur.
Balkan devletleri, aralarında Bükreş Antlaşması'nı imzalayarak savaşa son vermiştir (10 Ağustos 1913).
Antlaşmaya göre Bulgaristan Yunanistan, Sırbistan ve Romanya'ya toprak vermiştir.
Osmanlı Devleti'nin II.Balkan Savaşı sonunda imzaladığı antlaşmalar şunlardır:
1) İstanbul Antlaşması
(29 Eylül 1913 - Bulgaristan ile imzalanmıştır )
Kırklareli, Dimetoka ve Edirne Osmanlı'da kalacak.
Meriç Nehri batı ile sınır olacak.
Bulgaristan'daki Türkler dört yıl içinde göç edebilecek.
Bulgaristan'da kalan Türkler din ve mezhep hürriyetinden yararlanabilecek.
Türkler'in okuduğu ilk ve orta dereceli okullarda eğitim dili Türkçe olacak.
Türkler'in mülkiyet hakkına saygılı olunacak.
2) Atina Antlaşması
(14 Kasım 1913 Yunanistan ile imzalanmıştır)
Girit Yunanistan'a bırakılacak.
Yunanistan'da kalan Türkler'in hakları güvence altına alınacak.
Ege adalarının geleceğini büyük devletler belirleyecek.
3) İstanbul Antlaşması
(13 Mart 1914 Sırbistan ile imzalanmıştır)
Sırbistan'da kalan Türkler'in hakları güvence altına alınacaktır.
Not 1: Osmanlı Devleti'nin Sırbistan ile sınırı olmadığından antlaşmada sınır problemi yaşanmamıştır.
Not 2: İmroz, Bozcaada, Meis ve Kaş adaları dışındaki tüm adalar Yunanistan'a verilmiştir.
|